Ăn Bắc, mặc Kinh: Người Hà Nội xưa ăn mặc kín đáo nhưng đầy tinh tế

Theo thời gian, cuộc sống ngày càng thay đổi và trở nên hiện đại hơn, nhiều thứ và nhiều giá trị xưa kia đã bị cuốn trôi. Tuy nhiên, với người Thăng Long, Hà Nội thì dù có đi đâu, ở đâu, họ vẫn âm thầm giữ gìn nếp nhà, giữ nét văn hóa qua việc dạy bảo con cái từ cách nói năng, đi đứng, ăn uống. Tất nhiên, không thể thiếu nét văn hóa ăn mặc mà họ luôn tự hào. 

Qua mỗi thời đại, cách ăn mặc của người Hà Nội lại thay đổi. Tuy nhiên, họ vẫn giữ được nét thanh lịch. Nhiều chứng cứ khoa học cho thấy, người Hà Nội đã biết mặc đẹp từ thời Hùng Vương. Nhìn vào những hình ảnh trang trí trên trống đồng Cổ Loa cũng có thể hình dung được người Hà Nội khi đó trong trang phục ngày hội gồm: đầu đội mũ gắn lông chim, quần áo làm bằng lông chim. 

Ngoài ra còn có hình ảnh đôi trai gái giã gạo, người con trai được miêu tả mặc khố, người phụ nữ được khắc họa trên cán dao găm mặc áo chẽn, bó gọn lưng ong, váy dài chấm gót, trên váy áo có nhiều hoa văn cực đẹp, thắt lưng ngang hông, đầu đội mũ cao và thắt dải ngang trán. 

Trong các triều đại phong kiến, trang phục có sự phân biệt giữa tầng lớp vua, quan và dân chúng. Nam giới thuộc tầng lớp bình dân với trang phục lao động thường ngày là đóng khố, nữ giới thì mặc váy cho tới thời vua Minh Mạng.

Suốt gần 2 nghìn năm, trang phục bình dân gần như không có sự thay đổi. Tầng lớp quý tộc ở kinh đô Thăng Long – Đông Đô, trang phục khá cầu kỳ, trong sử sách cũng ghi chép vô cùng rõ ràng. Cụ thể, vào năm Canh Thìn (1040) thời Lý, vua xuống chiếu phát hết gấm vóc trong kho để may áo cho quan, từ ngũ phẩm trở lên sẽ được may áo bào bằng vóc.  

Năm Hưng Long thứ tám (1300) thời Trần, quy định kiểu mũ áo như sau: Quan văn đội mũ chữ đinh màu đen, tụng quan đội mũ toàn hoa màu xanh vẫn như quy chế cũ, ống tay áo của các quan văn võ rộng 9 tấc đến 1 thước 2 tấc. Các quan văn võ không được mặc xiêm, tụng quan không được mặc thường. 

Từ thời Lê trở về sau, trang phục quý tộc có quy định chặt chẽ hơn dựa theo phẩm hàm. Cụ thể gồm: Những quan văn võ từ nhất phẩm đến tam phẩm thì áo: xuân, hạ dùng sa tàu; thu, đông dùng đoạn tàu; đều màu huyền; khăn: hàng văn thì hai tao (vòng), hàng võ thì một tao. Các quan tứ phẩm áo được dùng sa và đoạn nhưng bằng hàng ta. Các thị nội giám khăn binh đinh, sau đổi làm khăn lục lăng. Các quan văn võ và nội giám được sung vào chấp sự, khi hành lễ và làm việc đều mặc áo thanh cát, đội mũ sa thâm. Quan văn khi vào hầu ở Nội các cũng mặc như thế.

Thời cận đại, người Hà Nội rất chú ý tới cách ăn mặc. Họ chú trọng việc lựa chọn chất liệu quần áo. Khi đó, nhiều người ưa chuộng chất liệu may áo là the, đặc biệt là the dệt bằng tơ tằm, dệt thưa và nhuộm thâm. Đối với nữ, chất liệu may quần là lĩnh làng Bưởi, còn nam giới là lụa trắng làng Cổ Đô. Bên cạnh đó, còn có một số chất liệu vải cao cấp khác cũng được dùng là: sa, xuyến, là, xồi, đũi, nhiễu, băng… Đây đều là sản phẩm của các làng nghề Hà Nội hoặc các tỉnh lân cận. 

Người dân ở phố nghề, buôn bán và lao động ưa quần áo màu thâm, trắng và nâu. Quần áo phải được nhuộm bằng củ nâu, thiếu nữ mới lớn thích nhuộm màu nâu non để tôn da, ông bà già lại thích nhuộm màu tiết dê. Thời đó, thợ may Hà Thành rất khéo tay. Điển hình như chiếc áo tứ thân khi mặc còn có thắt lưng bao xanh kèm theo. Nhiều người còn thắt “ruột tượng” thay cho thắt lưng để tiện đựng tiền và những đồ lặt vặt. Một số người còn đeo thêm xà tích bằng bạc đựng vôi ăn trầu ngay bên cạnh thắt lưng. Đôi khi, áo tứ thân còn có thêm vạt để cài khuy, bên trong là yếm trắng, yếm đào. 

Người Hà Nội mặc đẹp, cái đẹp của sự nền nã, kín đáo mà không hề lòe loẹt hay phô trương. Trước 1954, phụ nữ trong những gia đình trí thức, tư sản bước ra đường là sẽ mặc áo dài. Ở những gia đình buôn bán người ra người vào liên tục, phụ nữ ở nhà cũng phải mặc áo dài. Đến Tết sẽ có áo khác đẹp và sang trọng hơn. Phụ nữ lao động hay mặc áo tứ thân mớ ba mớ bảy.

Đến khi hòa bình lập lại ở miền Bắc, phụ nữ lớn tuổi trong gia đình tư sản trước kia làm quen với áo sơ mi thay cho áo tân thời. Áo dài gần như vắng bóng trong thời gian đất nước khó khăn, từ những năm 60 đến cuối những năm 80 của thế kỷ XX. Trong những năm đầu thế kỷ XXI, bên cạnh những trang phục đã trở thành lễ phục như áo dài, vest, áo sơ mi, quần Tây, người Hà Nội còn sáng tạo thêm nhiều mốt quần áo mới. 

Cho tới tận ngày nay, dù nhiều thứ, nhiều giá trị đã thay đổi nhưng vẫn còn các thế hệ nơi Hà Nội 36 phố phường nối tiếp nhau giữ hồn túy đất Thăng Long văn hiến. Họ hòa nhập với các loại váy áo phương Tây trẻ trung, hiện đại nhưng cũng không rời xa nét Tràng An thanh lịch khu xưa. 

Xem thêm: Tết Hà Nội những năm 1990 cùng loạt ký ức khó quên: Khi tiếng pháo còn râm ran khắp phố lớn ngõ nhỏ