Chúa Trịnh Tùng - gian hùng hay anh hùng một thời?

Tam quốc là sự kiện có thật trong lịch sử Trung Hoa. Sau đó nó được xây dựng và biến chuyển thành bộ tiểu thuyết lịch sử nổi tiếng "Tam Quốc Diễn Nghĩa". Những nhân vật trong đó có thật nhưng câu chuyện về họ lại là 7 phần thực, 3 phần giả. 

Đối với lịch sử Việt Nam qua các thời kỳ, cũng có một giai đoạn biến động, rối ren, bi hùng, ly kỳ chẳng kém cạnh kỳ Tam quốc của Trung Hoa. Nhưng đáng tiếc lại chưa có tác phẩm nào miêu tả được giai đoạn này: Nam - Bắc triều và Trịnh - Nguyễn phân tranh.

Trong "Tam Quốc Diễn Nghĩa" có hình tượng Tào Tháo thâm hiểm được La Quán Trung xây dựng nhằm đối nghịch với hình tượng nhân nghĩa của Lưu Bị. Còn trong lịch sử Việt Nam, có nhân vật mang tài năng, trí tuệ của mình nhằm thực hiện những cuộc xoay triều, đổi vận theo tiến trình của thời đại vào lúc ông ta xuất hiện. Đó là Trịnh Tùng - vị chúa Trịnh đầu tiên của thời kỳ hơn 200 năm Vua Lê - chúa Trịnh trong lịch sử phong kiến VIệt Nam. 

Thực tế ở đây không có sự so sánh giữa Tào Tháo và Trịnh Tùng, nhưng hình ảnh của hai nhân vật này là hình ảnh tiêu biểu cho thời đại mà họ sinh ra và cách làm của họ giống nhau ở hai đất nước có chế độ và thời kỳ giống nhau...

Trịnh Tùng (1550 – 1623) quê ở làng Sóc Sơn, huyện Vĩnh Phúc, phủ Thiệu Hóa, trấn Thanh Hóa (nay là làng Sóc Sơn, huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa. Ông là con của Thế tổ Minh Khang Thái Vương Trịnh Kiểm. 

Đại Việt sử ký toàn thư có ghi: "Ngày 20 tháng 8 năm Canh Ngọ (1570), vua sắc phong cho Trịnh Tùng làm Trưởng Quận công, Tiết chế thủy bộ chư dinh, cầm quân đánh giặc".

Sự kiện trên đối với sự nghiệp của dòng họ Trịnh có ý nghĩa vô cùng quan trọng. Trong số 12 đời chúa Trịnh (1539 - 1787), tổng cộng 249 năm, có thể nói tài năng và nhân cách của Trịnh Tùng vào bậc nổi bật hơn cả. 

Ông là một tay anh hùng cự phách, đánh nam dẹp bắc, bình thiên hạ trong 20 năm khiến nhà Mạc bao nhiêu lần nổi dậy đều bị dẹp yên. Khoan nói đến phần chèn ép vua Lê, việc Trịnh Tùng thay cha mình là Trịnh Kiểm với danh nghĩa "phù Lê diệt Mạc" đã được ông thực hiện một cách chặt chẽ, trọn vẹn nhất.

Nhưng có một điều đáng suy ngẫm, "thượng bất chính, hạ tất loạn" hay trong trường hợp chúa Trịnh, cha không danh chính thì con cũng tranh quyền. Trịnh Tùng khi kế vị ngôi chúa đã tranh giành với anh là Trịnh Cối thế nào thì đến khi lâm bệnh gần chết thì bị chính con mình là Trịnh Xuân mang võng bỏ giữa đường để tranh ngôi chúa với Trịnh Tráng như thế ấy.

Xung quanh cuộc đời chinh chiến của Trịnh Tùng có nhiều chuyện chiến trường ly kỳ, hấp dẫn. Nó không chỉ liên quan đến họ Trịnh mà cả họ Lê, họ Mạc và chính cả với Đoan quốc công Nguyễn Hoàng. 

Điển hình như chuyện vua Lê Anh Tông đem quân trốn về Nghệ An, Trịnh Tùng ở kinh đô lập Lê Thế Tông lên ngôi. Sau đó sai người đón Anh Tông về, trên đường ngầm giết đi. 

Vua Lê Kính tông vì cơ nghiệp Thế Tổ giành lại thiên hạ từ tay giặc Ngô, sai người phục giết Trịnh Tùng ở bến Đông Hà (1619). Nhưng việc không thành, Kính Tông bị giết, Trịnh Tùng lập Lê Thần Tông lên ngôi.

Mạc Kính Điển một tay chống giữ nhà Mạc, đánh lui các cuộc Bắc tiến của Trịnh Tùng. Kính Điển chết, đến thời Mạc Ngọc Liễn mới gây lại thanh thế. Mạc Ngọc Liễn sang Minh xin xưng thần, nhà Minh buộc Trịnh Tùng cho họ Mạc giữ Cao Bằng.

Thế nhưng đến khi mất, Ngọc Liễn nói vua là Mác Kính CUng không được đưa quân Minh vào trong nước. Mạc Kính Cung nghe theo, khiến cho nhà Minh không còn lý do đem quân sang xâm lược nước ta. Hành động đó cũng là một điểm sáng của vương triều nhà Mạc. Họ đã không vì lợi ích dòng họ mà cầu viện phương Bắc.

Xoay quanh các cuộc chiến lạn chính là những cuộc binh biến trong nội bộ của các lực lượng tham gia chiến tranh. Mạc Mậu Hợp tham sắc, mưu cướp vợ Bùi Văn Khuê là Nguyễn Thị Niên, Khuê bỏ theo hàng chúa Trịnh. 

Sau cũng chính vì nhan sắc của người phụ nữ này mà Phan Ngạn giết Bùi Văn Khuê, mưu chiếm đoạt người đàn bà mà bỏ cả cơ đồ, sự nghiệp, giang sơn. Cuối cùng, Nguyễn Thị Niên lập mưu giết Phan Ngạn để báo thù cho chồng, rồi tự gieo mình xuống sông tự vẫn. 

Quay lại với chúa Trịnh Tùng, tài năng một đời nhưng là tài năng của người trong thời loạn không giữ lễ nghĩa vua tôi. Ông một mình cầm binh thảo phạt với danh nghĩa vua Lê nhưng cũng chính ông đã lập phủ chúa bên cạnh cung vua, lấy phủ mình thay cung bàn chuyện chính sự. 

Ông cũng chính là kẻ dám phế vua, lập vua giống như chuyện đùa ngoài chợ. Ông cũng là kẻ chuyên quyền, chèn ép vua Lê đến mức không thể thổi nổi. 

Bởi vậy, khi Đoan quốc công Nguyễn Hoàng sau 8 năm bị ông kìm kẹp ở kinh thành đã phải dùng mưu để đưa gia quyến, thân tín đến Thuận Hóa dựng nghiệp riêng. Nguyễn Hoàng về Thuận Hóa như chim khỏi lồng như cá gặp nước, như rồng bay cao. Cũng kể từ đó mà mở mang đất đai, xây dựng cơ nghiệp họ Nguyễn ở phương Nam.

Cũng chính thời chúa Trịnh Tùng, đất nước bị chia đôi, Trịnh - Nguyễn phân tranh, các cuộc nổi dậy nổi lên khắp nước, nhân dân rơi vào cảnh lầm than. Cho nên, thời đại phong kiến yếu tố dòng họ - vương triều là yếu tố quyết định đến vận mệnh quốc gia.

Trịnh Tùng - họ Trịnh, nếu vì nước và nhân dân đủ mạnh thì họ chẳng thể nào bắt vua Lê làm bù nhìn cho dòng họ mình vung sức. Chúa Nguyễn vào Nam tuy có danh phận và đóng góp một công sức vĩ đại cho việc khai khẩn đất đai, mở mang bờ cõi nhưng cũng không tránh khỏi diệt vong, mà mưu đồ đế vương. Vua Lê đến đây chỉ còn hư quyền, chẳng còn một triều Lê hùng mạnh như năm xưa.

Tuy nhiên, lịch sử luôn có những lý do riêng để vận hành và tiến lên. Khi đến đỉnh cao thì cũng có lúc rơi vào cảnh suy tàn, diệt vong. Và chân lý ngàn đời vẫn là: dân vạn đại, quan tức thời. Vua quan lãnh đạo chỉ là một thời kỳ, nhân dân - dân tộc - giống nòi và Tổ quốc mới là ngàn năm. Vưa triều nào không nắm chắc điều này, tất sớm diệt vong. Đó là sự phát triển tất yếu của xã hội. Quan trọng là cách vương triều đó diệt vong sẽ như thế nào mà thôi.

Vua Lê - nhà Mạc - chúa Trịnh - chúa Nguyễn tất cả đều diệt vong, chỉ có những người viết sử - nhân dân, là còn tồn tại. 

Xem thêm: Khiếp đảm với cách trừng trị đứa con phản phúc của chúa Trịnh Tùng