Tự học nghề pháp lam từ con số 0, cô gái 9X mở lớp cho người khiếm thính

Pháp lam từng hiện diện trên nhiều công trình và vật dụng trong cung đình triều Nguyễn. Trải qua những biến động lịch sử, nghề dần mai một, số người nắm vững kỹ thuật không còn nhiều và tài liệu hướng dẫn cũng trở nên khan hiếm.

Để hoàn thiện một sản phẩm, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn từ tạo hình, đổ men đến nung và mài. Mỗi sản phẩm có thể được nung ở nhiệt độ 750-800°C, lặp lại từ 5 đến 7 lần. Chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể khiến toàn bộ công sức trước đó phải làm lại.

Giữa lúc nghề pháp lam vẫn còn xa lạ với nhiều người, Đặng Hương Quỳnh lựa chọn bắt đầu từ con số 0. Không chỉ tìm cách đưa kỹ thuật truyền thống vào những sản phẩm hiện đại, cô còn mở lớp miễn phí với mong muốn người khiếm thính có thể học nghề, rèn luyện tay nghề và từng bước tạo dựng cuộc sống bằng chính khả năng của mình.

Tự học nghề pháp lam từ con số 0

Một sản phẩm pháp lam có thể mất nhiều ngày để hoàn thiện nhưng cũng có thể hỏng chỉ sau một lần nung. Nhiệt độ cao hơn mức cần thiết, thời gian nung không chính xác hoặc màu men không đạt yêu cầu đều có thể khiến người thợ phải làm lại từ đầu.

Đặng Hương Quỳnh đã trải qua không ít lần như vậy khi bắt đầu học nghề. Không giáo trình, không người hướng dẫn trực tiếp, cô tự tìm tài liệu, đầu tư máy móc rồi thử nghiệm từng loại men, mức nhiệt và cách tạo hình trên kim loại.

Quỳnh sinh năm 1991 tại Hà Nội, được đào tạo về thiết kế thời trang tại Học viện Quốc tế Raffles. Cô từng học báo chí đa phương tiện và hiện theo đuổi ngành quản lý văn hóa, nghệ thuật tại Trường Đại học Văn hóa Hà Nội.

Cơ duyên đưa cô đến với pháp lam bắt đầu từ một chiếc đồng hồ. Màu men trên bề mặt kim loại cùng kiểu dáng tinh giản của sản phẩm khiến Quỳnh tò mò. Khi tìm hiểu, cô mới biết kỹ thuật này từng xuất hiện tại Việt Nam nhưng đã mai một theo thời gian.

Với nền tảng thiết kế, Quỳnh không muốn pháp lam chỉ nằm trong những tài liệu lịch sử hoặc hiện vật trưng bày. Cô nghĩ đến việc đưa kỹ thuật này vào các sản phẩm gần gũi hơn như trang sức, phụ kiện thời trang và đồng hồ.

Ý tưởng ấy đưa cô vào một quá trình học nghề kéo dài bằng những lần thử và sai. Có sản phẩm đã đi gần hết các công đoạn nhưng vẫn hỏng ở lần nung cuối. Quỳnh lại kiểm tra lượng men, điều chỉnh nhiệt độ, thay đổi thời gian nung rồi bắt đầu một sản phẩm khác.

Cô không còn nhớ mình đã làm hỏng bao nhiêu mẫu trong thời gian đầu. Tuy nhiên, sau mỗi lần thất bại, Quỳnh hiểu thêm một đặc tính của men màu và kim loại. Kiến thức của cô không đến từ một giáo trình hoàn chỉnh mà được tích lũy qua từng sản phẩm chưa thành công.

Từ những thử nghiệm đầu tiên, Quỳnh dần tạo ra các thiết kế pháp lam mang hơi thở hiện đại. Sản phẩm vẫn giữ vẻ đặc trưng của men màu trên kim loại nhưng được thay đổi về kiểu dáng và họa tiết để phù hợp hơn với đời sống hôm nay.

Công việc này cũng giúp Quỳnh đi qua những giai đoạn khó khăn trong cuộc sống. Mỗi lần hoàn thiện được một sản phẩm sau nhiều lần làm lại, cô cảm nhận rõ niềm vui khi chính đôi tay mình tạo ra một điều có giá trị.

Từ trải nghiệm ấy, Quỳnh nhận ra pháp lam không chỉ giúp người học có thêm một kỹ năng. Quá trình chế tác còn rèn luyện sự tập trung, tính kiên nhẫn và khả năng đứng dậy sau mỗi lần thất bại.

Cô bắt đầu nghĩ đến việc trao cơ hội học nghề cho những người đang gặp nhiều rào cản khi tìm kiếm việc làm.

Năm 2019, trong một chuyến đi Hội An, Quỳnh ghé thăm quán cà phê có nhân viên là người khiếm thính, giao tiếp bằng ngôn ngữ ký hiệu. Hình ảnh ấy khiến mong muốn làm một công việc có ích cho cộng đồng mà cô ấp ủ từ trẻ trở nên rõ ràng hơn.

Quỳnh không muốn người khiếm thính chỉ tham gia những buổi trải nghiệm ngắn hạn. Cô mong họ được học một nghề thực sự, có thời gian rèn luyện và tiến tới làm ra những sản phẩm có thể đưa ra thị trường.

Mong muốn tạo sinh kế cho người khiếm thính

Năm 2025, Hương Quỳnh bắt đầu tổ chức lớp học pháp lam miễn phí dành cho người khiếm thính. Hai buổi mỗi tuần, xưởng nhỏ lại đón các học viên đến học những kỹ thuật cơ bản.

Trong lớp, Quỳnh hướng dẫn người học từ cách nhận biết dụng cụ, tạo hình kim loại, đưa men vào từng chi tiết đến quá trình hoàn thiện sản phẩm. Mỗi thao tác được chia thành những bước nhỏ để học viên dễ quan sát và thực hành.

Việc truyền nghề cho người khiếm thính cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với người dạy. Khác biệt về vốn từ, cách tiếp nhận thông tin và ngôn ngữ ký hiệu khiến Quỳnh phải điều chỉnh cách hướng dẫn. Cô chú trọng làm mẫu trực tiếp, quan sát phản ứng của học viên và kiểm tra từng công đoạn thay vì chỉ giải thích bằng lời.

Qua thời gian làm việc cùng các học viên, Quỳnh nhận thấy pháp lam có nhiều điểm phù hợp với họ. Việc thường xuyên sử dụng ngôn ngữ ký hiệu giúp đôi tay của nhiều bạn có độ linh hoạt nhất định. Công việc chế tác còn cần khả năng quan sát, tập trung và sự kiên nhẫn — những yếu tố có thể được rèn luyện qua mỗi buổi học.

Các học viên bắt đầu từ những thao tác đơn giản rồi từng bước hoàn thiện sản phẩm riêng. Quá trình này không chỉ giúp họ biết thêm một nghề mà còn tạo cơ hội để nhìn thấy kết quả cụ thể từ chính công sức của mình.

Một số học viên bày tỏ mong muốn tiếp tục rèn luyện để sau này có thể hướng dẫn lại cho những người khiếm thính khác. Điều đó cũng phù hợp với mục tiêu lâu dài mà Hương Quỳnh đang theo đuổi.

Cô không muốn hoạt động chỉ dừng lại ở những buổi trải nghiệm. Mong muốn lớn hơn của Quỳnh là đào tạo được một nhóm người khiếm thính có tay nghề, có khả năng tham gia quá trình sản xuất và đáp ứng những đơn hàng đều đặn trong tương lai.

Theo cô, thị trường  thủ công mỹ nghệ và hàng xuất khẩu còn nhiều khả năng phát triển. Trong khi đó, số người làm pháp lam tại Việt Nam hiện chưa nhiều. Nếu xuất hiện những đơn hàng lớn, lực lượng thợ hiện có có thể khó đáp ứng về số lượng sản phẩm.

Đây có thể trở thành cơ hội cho những học viên được đào tạo bài bản. Khi tay nghề quyết định chất lượng sản phẩm và mức thu nhập, người khiếm thính có thể chủ động hơn trong công việc, thay vì chỉ phụ thuộc vào những vị trí vốn ít lựa chọn.

Quỳnh cho rằng một công việc phù hợp không chỉ mang lại thu nhập. Khi tự tay tạo ra sản phẩm và được ghi nhận bằng năng lực, người lao động có thể cảm nhận rõ hơn giá trị của bản thân, từ đó có thêm niềm tin để mở rộng cuộc sống.

Bên cạnh lớp học dành cho người khiếm thính, Hương Quỳnh còn đưa pháp lam đến với trẻ em vùng cao và nhiều nhóm cộng đồng thông qua các buổi trải nghiệm. Người tham gia được tìm hiểu về nguồn gốc của nghề, trực tiếp thực hiện một số công đoạn và hoàn thiện sản phẩm của riêng mình.

Những hoạt động ấy giúp pháp lam được tiếp cận theo một cách gần gũi hơn. Thay vì chỉ xuất hiện trong các tài liệu lịch sử hay hiện vật trưng bày, kỹ thuật này trở thành một trải nghiệm có thể chạm vào, thực hành và ứng dụng trong đời sống.

Dù vậy, để người khiếm thính có thể sống bằng nghề, Hương Quỳnh hiểu rằng lớp học miễn phí mới chỉ là bước khởi đầu. Người học cần thêm thời gian rèn luyện, chương trình đào tạo phải tiếp tục hoàn thiện, còn sản phẩm cần tìm được đầu ra ổn định.

Quỳnh kỳ vọng trong tương lai có thể đào tạo một lớp thợ khiếm thính đủ tay nghề để tham gia sản xuất, nhận những đơn hàng đều đặn và tạo thu nhập bằng chính năng lực của mình. Một số học viên cũng mong muốn sau khi thành thạo sẽ tiếp tục hướng dẫn nghề cho những người có hoàn cảnh tương tự.

Từ hành trình tự học pháp lam qua nhiều lần thử sai, Hương Quỳnh đang từng bước trao lại những kiến thức mình tích lũy được cho người khác. Lớp học nhỏ không chỉ góp phần nối dài sức sống của một nghề thủ công truyền thống, mà còn mở thêm cơ hội để người khiếm thính tự tin học nghề, làm việc và xây dựng cuộc sống bằng chính đôi tay mình.

Xem thêm: Chân dung chàng trai biến cối, chày, trụ trồng tiêu, mang heo thành tranh khắc gỗ: Dạy nghề miễn phí, bán tranh làm từ thiện