Giai thoại về Lê Quý Đôn: Từ người kiêu ngạo trở thành thiên tài xuất chúng

Lê Quý Đôn là nhà thơ, nhà bác học lớn của nước ta đồng thời ông cũng là vị quan dưới thời Lê Trung Hưng. Từ nhỏ ông đã bộc lộ tài năng thiên bẩm của mình khi mới 5 tuổi đã đọc được nhiều bài trong Kinh Thi, 12 tuổi đã đọc rất nhiều sách về bách gia chư tử.

Lê Quý Đôn thi Hương vào năm 17 tuổi và đã đỗ đầu tức Giải nguyên. Đến năm 1752 khi mới 26 tuổi, ông đã thi Hội và đỗ đầu tức Hội nguyên. Cuối cùng khi thi Đình ông vẫn đứng đầu Bảng nhãn và được Triều đình bổ nhiệm làm quan.

Chính vì có được danh lợi ngay từ khi còn trẻ nên Lê Quý Đôn đã sinh ra thói kiêu căng tự phụ. Bấy giờ, ông tự tin cho rằng mình đã đọc hết tất cả sách trong thiên hạ, thiên kinh vạn quyển. Ông sai người làm tấm biển treo ngay trước ngõ vào nhà mình với hàng chữ: “Thiên hạ nghi nhất tự lai vấn” (Nghĩa là: Trong thiên hạ, ai không hiểu chữ gì thì hãy đến mà hỏi).

Khi tiến sĩ Lê Phú Thứ là thân phụ sinh ra Lê Quý Đôn qua đời, có một ông cụ đến đưa tang và nói: “Lão là bạn thân với cha cháu từ xưa, nhưng vì nhà nghèo, đường xa, cộng thêm tuổi già sức yếu nên ít khi thăm hỏi qua lại với nhau. Nay nghe tin cha cháu qua đời, lão đến để có câu đối viếng. Vì lão run tay nên nhờ cháu hãy lấy giấy bút, lão đọc, cháu viết giúp”.

Lê Quý Đôn lấy giấy ra, ông cụ đọc “chi”, nhưng Lê Quý Đôn không biết viết chữ chi nào và hỏi lại rằng: “Bẩm ‘chi’ nào ạ”. Ông cụ liền nói: “Ối, anh ơi, con anh đậu đến Bảng nhãn mà chữ ‘Chi’ cũng không biết viết, thế mà treo bảng ngoài ngõ để cho người đến hỏi, thì sao trả lời được kia chứ?”

Lúc này Lê Quý Đôn cảm thấy rất ngượng vì có quá nhiều người ở xung quanh. Rồi ông cụ liền đọc tiếp 2 vế đối thật hay:

Chi chi tam thập niên dư, xích huyện hồng châu quân thượng tại

Tại tại sổ thiên lý ngoại, đào hoa lưu thủy Tử hà chỉ?!

Nghĩa là:

Trải qua ba chục năm hơn, xích huyện hồng châu anh còn đó.

Xa xôi ngoài ngàn dặm đó, hoa trôi nước cuốn bác về đâu?!

Câu đối quá hay và lạ khiến Lê Quý Đôn và mọi người đều kinh ngạc. Còn ông cụ thì cứ phủ phục trước linh cữu người đã mất nói: “Ới anh ơi, anh bỏ đi đâu để con anh đỗ đến Bảng nhãn mà chưa biết viết chữ ‘chi’ anh ơi”. Lạy xong, cụ già chống gậy ra về cho dù Lê Quý Đôn có mời thế nào đi nữa cũng nhất định không nán lại.

Một lần Lê Quý Đôn lên chùa cầu siêu cho cha. Thấy ông đến, nhà sư mừng rỡ nói:

“Thật may mắn khi Quan bảng tới chùa, Bần tăng có điều muốn nhờ quan chỉ giáo. Chả là đứa tiểu đồng của bần tăng nghe người nào đó đố chữ, về hỏi, nhưng bần tăng nghĩ không ra, nên đành theo lời quan Bảng dạy ‘Nghi nhất tự lai vấn’. Câu đố thế này, xin quan chỉ giáo cho:

Thượng nhi bất thượng,

Hạ nhi bất hạ,

Thả nghi tại hạ,

Bất khả tại thượng.

Nghĩa là:

Trên không thể trên,

Dưới không thể dưới

Nhưng nên ở dưới

Không thể ở trên”

Lê Quý Đôn nghĩ mãi cũng không thể giải ra được. Ngay lúc ấy một tiểu đồng bỗng ở ngoài chạy vào và nói cậu đã giải được rồi, đó là chữ nhất (一).

Câu đầu: “Thượng nhi bất thượng” là chữ Thượng 上 mà không có phần trên, nên thành chữ Nhất 一.

Câu hai: “Hạ nhi bất hạ” là chữ Hạ 下 mà không có phần dưới, nên cũng là chữ Nhất 一.

Câu ba: “Thả nghi tại hạ” là chữ Thả 且 và chữ Nghi 宜thì có chữ Nhất 一 ở phía dưới.

Câu bốn: “Bất khả tại thượng” là chữ Bất 不 và chữ Khả 可 thì chữ Nhất 一 ở phía trên.

Từ đó Lê Quý Đôn hiểu ra rằng trong thiên hạ còn rất nhiều người giỏi, nhưng họ không kiêu căng như mình. Ông đã sai người cất tấm bảng đó đi. Và từ đó Lê Quý Đôn chăm chú nghiên cứu, học hành và trở thành một nhà bác học lớn trong lịch sử Việt Nam.

Xem thêm: Chuyện về Đình Gia Miêu - nơi phát vương triều Nguyễn