Tài huấn luyện chiến mã và tuyệt kỹ bắn cung “bách phát bách trúng” của hổ tướng Lý Văn Bưu

Hổ tướng Lý Văn Bưu là ai?

Đô đốc Lý Văn Bưu (không rõ năm sinh năm mất) là một võ tướng của nhà Tây Sơn. Ông là 1 trong 7 danh tướng được tôn gọi là "Tây Sơn thất hổ tướng". Khi nhà Tây Sơn diệt vong, Lý Văn Bưu là 1 trong 3 võ tướng còn sống sót cùng với Võ Văn Dũng và Nguyễn Văn Lộc.

Theo các cứ liệu lịch sử hiện có, Lý Văn Bưu có tên gọi khác là Mưu (Miêu). Ông là người làng Đại Khoang, huyện Phù Cát (Bình Định). Nhờ có nghề nuôi và buôn bán ngựa mà gia đình ông trở nên giàu có khắp vùng.

Theo nghiên cứu của của nhà sử học Hữu Vinh, làng Đại Khoang là vùng đất rộng lớn, người thưa giáp ranh với vùng Thuận Truyền, Thuận Hạnh (huyện Tây Sơn). Vùng này gò đất trống kép dài, cây dại mọc đầy, chen lẫn với chà là, sim, ổi, nên rất thích hợp cho việc săn bắn, nuôi bò, nuôi ngựa. Vì lẽ đó mà gia đình Lý Văn Bưu chuyên về việc chăn ngựa và buôn bán ngựa.

Ngựa của nhà họ Lý được bán khắp nơi, kể cả các tỉnh Phú Yên, Quảng Nghĩa. Từ nhỏ, Lý Văn Bưu đã có tài cưỡi ngựa, múa đao, bắn cung bắt phát bách trúng. Người trong vùng gọi ông là Phi Vân Báo (con beo bay). 

Nhà họ Lý giàu có, buôn bán rộng rãi, nhất là ở trong một vùng xa xôi hẻo lánh nên để đề phòng trộm cướp, nhà nuôi nhiều thanh niên trai tráng, thậm chí còn mời thầy về dạy võ. Chính vì vậy, ngay từ nhỏ, Lý Văn Bưu đã được học võ nghệ. 

Nổi tiếng ngay từ tuổi niên thiếu với tài đức, võ nghệ và khả năng kinh doanh ngựa nên Lý Văn Bưu có nhiều bằng hữu là hào kiệt. Ông rèn luyện võ nghệ chăm chỉ và tích cực rèn luyện tài cưỡi ngựa, huấn luyện ngựa của gia đình. 

Phần đông ngựa của ông nuôi đều được lựa chọn kỹ càng, chăm bẵm công phu nên hào kiệt khắp nơi đến mua rất đông. Thượng khách ở những nơi xa muốn mua ngựa phải đặt hàng trước hàng năm. Tài nuôi ngựa của gia đình họ Lý  được truyền từ đời ông cao tổ. 

Từ kinh nghiệm chọn giống, nuôi dưỡng, huấn luyện lại thêm điều kiện thuận lợi của địa hình tựa thảo nguyên Mông Cổ nên ngựa họ Lý đều là những chiến mã. Tương truyền, ngựa chiến do người họ Lý huấn luyện có khả năng chạy liên tục cả ngày liền mà không cần ăn uống, nghỉ ngơi.

Mặc dù có gia thế giàu có, sinh ra đã ngậm thìa vàng nhưng Lý Văn Bưu không phải công tử bột. Ông là một người hào sảng, tính tình chân chất, thích kết giao bằng hữu, hào kiệt bốn phương. 

Người huấn luyện chiến mã của nhà Tây Sơn

Nói về tài "nhìn người chọn ngựa" của Lý Văn Bưu trong sách Võ nhân Bình Định của Quách Tấn và Quách Giao có viết: Nhìn tướng mạo, tầm vóc, tính nết của khách hàng là Lý Văn Bưu có thể chọn một con tuấn mã vừa ý. Người nho nhã phong lưu thì thích ngựa có nước kiệu êm. Kẻ tính tình năng động thì ưa ngựa có nước phi thần tốc... Có người thích ngựa thiên lý để đi trăm dặm mà ngựa không đổ mồ hôi. Lại có những người mua được ngựa hay, xong chưa thuần phục, hay dở chứng hung hăng ép chủ vô rào, không chạy theo lệnh của chủ... Đều được đem đến nhờ ông thuần hóa, huấn luyện thành ngựa hay. Quả nhiên, chỉ trong vòng một tuần lễ thì Lý Văn Bưu đã thuần phục một con tuấn mã. 

Còn có đôi khi ông cũng là người mua lại ngựa của phường trộm ngựa ở xa đem đến với điều kiện đó phải là ngựa tốt, ngựa hay. Một đôi khi chủ ngựa bị mất trộm đến "trường ngựa" của ông xin chuộc lại. Bao giờ ông cũng vui vẻ nhượng lại, sau khi biết rõ đó là chủ cũ của con tuấn mã và là một trang hảo hán anh hùng. Với bọn hào trọc phú hay là bọn bất lương thì ông cho chuộc lại với giá gấp đôi. Có đôi khi xảy ra kiện tụng, song nhờ vào uy tín, giàu có, với một trường ngựa hàng ngàn con thì sự thua kiện của ông chưa khi nào xảy ra.

Danh tiếng nuôi ngựa, chọn ngựa của Lý Văn Bưu vang khắp bốn phương. Các tay hào kiệt tìm đến ông rất nhiều, phần vì mến mộ tài đức, võ nghệ, phần vì muốn có ngựa tốt. Trong số những khách từng mua ngựa của ông có cả đại tướng của Tây Sơn là Võ Văn Dũng và nữ tướng Bùi Thị Xuân. 

Tương truyền, Võ Văn Dũng năm 20 tuổi đã từng đến trường ngựa của Lý Văn Bưu cùng một người bạn làm nghề lái buôn. Chỉ gặp gỡ trò chuyện đôi câu mà cả hai đã nhận ra tấm chân tình hào kiệt và cùng chí hướng của đáng anh hùng.

Cũng vì nổi tiếng với tài huấn luyện ngựa mà Lý Văn Bưu thân thiết với Châu Văn Tiếp - người sau này trở thành danh tướng tâm phúc của Nguyễn Ánh. Châu Văn Tiếp cũng theo nghề buôn bán ngựa nên hai ông thân thiết nhau. Chỉ không ai ngờ được, vì thời thế mà từ bạn trở thành thù ở hai đầu chiến tuyến. 

Nói về tình bạn giữa Lý Văn Bưu và nữ tướng Bùi Thị Xuân thì phải kể đến sở thích đi săn của nữ tướng này. Bùi Thị Xuân Thường xuyên đi săn ở vùng Thuận Ninh và nghe danh Lý Văn Bưu. Bà đã tìm đến kết bạn, mua ngựa. Chẳng bao lâu sau thì hai người trở thành đôi bạn tâm đắc, Bà Xuân đã học được ở họ Lý cách nuôi và huấn luyện ngựa chiến.

Từ phương pháp huấn luyện ngựa của Lý Văn Bưu, bà Xuân áp dụng vào việc huấn luyện voi. Sau này, bà chính là người tiến cử Lý Văn Bưu và được anh em nhà Tây Sơn trọng dụng. 

Đầu quân cho nhà Tây Sơn, Lý Văn Bưu tập trung huấn luyện chiến mã. Trường ngựa của ông trở thành doanh trại huấn luyện kỵ binh cho nhà Tây Sơn. 

Có tư liệu cho rằng, Võ Văn Dũng đã tiến cử ông với vua Thái Đức, được sung vào đội thiết kỵ làm huấn luyện ngựa chiến cho nghĩa quân. Nhờ giỏi võ nghệ, lại lập nhiều công trạng trong các trận chiến cả trong Nam ngoài Bắc, nên Lý Văn Bưu được phong các chức Đô đốc rồi đến Đại Đô đốc.

"Cung thần" bách phát bách trúng

Không có tinh thông võ nghệ, giỏi huấn luyện chiến mã, Lý Văn Bưu còn được mệnh danh là "cung thần". Nhà nghiên cứu lịch sử Hoàng Minh Hồng có kể câu chuyện ly kỳ về Lý Văn Bưu như sau:

Tương truyền trong lúc đang xây dựng cơ sở vật chất cho nhà Tây Sơn tại núi Ninh Thuận (huyện Tây Sơn bây giờ) thì có một con hổ lớn như trâu mộng, rất hung dữ và còn tinh khôn, thường xuống bắt trâu bò, lợn và cả người.

Ban đầu có đi săn vào ban đêm, sau phá phách luôn vào ban ngày. Chẳng những có sức mạnh mà da nó còn dày, cứng đến nỗi giáo mác đâm không thủng. Dân làng đã thuê thợ săn hổ và võ sĩ về diệt song kẻ chết, người thương tật, chỉ có con hổ dữ là ngày một béo tốt. 

Hay tin, Lý Văn Bưu mang cung thần Kỳ Nam vào rừng sâu tìm để diệt hổ dữ. Sau 1 hồi lâu săn tìm, gặp hổ, Lý Văn Bưu liền gương cung Kỳ Nam bắn trúng đầu cọp. Mũi tên xuyên từ mắt phải đến sau ót, hổ còn hăng sức xông đến, Lý Văn Bưu bồi thêm 2 mũi tên nữa.Tên xuyên ngang cuống họng và yết hầu khiến hổ dữ giãy giụa một hồi lâu rồi chết. 

Nói về cây cung Kỳ Nam của Lý Văn Bưu, nhà nghiên cứu Hoàng Minh Hồng có viết: "Cây cung của Đô đốc Lý Văn Bưu có một cấu trúc đặc biệt; giữa cánh cung, chỗ tay cầm có tháp gỗ quý Kỳ Nam nên gọi là cung Kỳ Nam. Tương truyền, cây cung có mùi thơm ngát, quân sĩ ngửi mùi là biết có Đô đốc Bưu dẫn đoàn”.

Trong các trận Nam chiến đánh nhau với quân Xiêm và Bắc chiến với quân Mãn Thanh, cây cung Kỳ Nam đã giúp Lý Văn Bưu lập nhiều chiến công. Năm 1771, Nhà Tây Sơn khởi nghĩa, Lý Văn Bưu được phong làm Đô đốc.

Năm 1789, ông theo Quang Trung đi đánh quân Thanh ở trong trận Ngọc Hồi - Đống Đa, Đô đốc Lý Văn Bưu cùng tướng Đặng Văn Long đem kỵ binh xuyên qua Chương Đức (Hà Đông) tiến vào làng Nhân Mục (huyện Thanh Trì, Hà Nội), chiếm cứ 2 đồn Yên Quyết và Nhân Mục.

“Hai đồn Yên Quyết và Nhân Mục là tiền đồn của doanh Khương Thượng. Hai đồn này bị chiếm rất nhanh chóng và yên lặng. Bởi vậy, khi quân Tây Sơn đánh đồn Khương Thượng, quân Thanh không hay biết và trở nên hoảng loạn, tan rã”, nhà nghiên cứu Hoàng Minh Hồng cho hay.

Đến năm 1792, vua Quang Trung đột ngột qua đời, nội bộ nhà Tây Sơn bắt đầu lục đục, chia rẽ. Trước tình cảnh Thái sư Bùi Đắc Tuyên lộng quyền, lấy danh vua Cảnh Thịnh cướp thành của vua Thái Đức Nguyễn Nhạc; các đại tướng Võ Văn Dũng, Trần Quang Diệu bị nghi ngờ cùng nạn phe đảng trong triều, khiến Lý Văn Bưu chán nản, không sao kể xiết.

Sau cùng, Lý Văn Bưu lấy cớ tuổi già sức yếu xin được cáo lão về quê. Từ khi về ở ẩn, ông lại tiếp tục với nghề nuôi và buôn bán ngựa của gia đình. Có người nói rằng, ông và gia đình sau bị Nguyễn Ánh truy sát trả thù khốc liệt.

Nhà nghiên cứu Hoàng Minh Hồng cho biết, không tìm thấy tư liệu nào nói việc Đô đốc Lý Văn Bưu bị trả thù và giết hại. Tuy vậy, cũng khó có thể nói việc Lý Văn Bưu thoát được nạn truy thù của nhà Nguyễn đối với các tướng lĩnh nhà Tây Sơn.

Xem thêm: Hổ tướng nhà Tây Sơn nào khiến viên tướng khét tiếng của Nguyễn Ánh đại bại?