Vì sao tướng quân Trịnh Duy Sản bị sử cũ coi là "nghịch thần"?

Trịnh Duy Sản (? - 1516), là nhà chính trị, tướng lĩnh quân phiệt Đại Việt cuối thời Lê Sơ. Ông người làng Thủy Chú, xã Xuân Thắng, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa. 

Ông là cháu nội Dương Vũ công thần Ngọc quận công Trịnh Khắc Phục, công thần khai quốc nhà Hậu Lê và là ngoại thích của Lê Tương Dực. Ông Trịnh Khắc Phục sinh 8 người con trai là Trịnh Bá Nhai, Trịnh Trọng Ngại, Trịnh Trọng Phong, Trịnh Thúc Thông, Trịnh Thúc Tùng, Trịnh Đại Hưng, Trịnh Như Sơn và Trịnh Quý Nham. Trong đó ông Trịnh Trọng Ngạn sinh ba con trai là Trịnh Duy Thuân, Trịnh Duy Đại và Trịnh Duy Sản.

Trịnh Trọng Phong là cha của Trịnh Thị Tuyên, chính thất của Kiến vương Lê Tân và là mẹ ruột của Tương Dực Đế, đã bị Lê Uy Mục giết hại vào năm 1509. Xét về vai vế, Trịnh Duy Sản là anh họ của Trịnh phu nhân và là cậu của Tương Dực Đế.

Danh tướng xông thẳng vào doanh trại địch

Mỹ Huệ hầu Trịnh Duy Sản ghi dấu ấn trong nhiều sự kiện lịch sử. Ông là người đích thân hạ sát vua Lê Tương Dực, nên sử quan đời chép vào danh sách nghịch thần. Mặc dù vậy, ông cũng để lại câu chuyện hiếm hoi về việc xông vào trại địch hạ gục tướng giặc. 

Đó là sự kiện diễn ra vào năm 1512, khi Trần Tuân ở Sơn Tây nổi loạn, vua Lê Tương Dực sai Trịnh Duy Sản đi đánh. Duy Sản bị thua, rút quân về giữ ở xã Đông Ngạc và phường Nhật Chiêu.

Quân của Tuân nhân khí thế rất mạnh, muốn tiến sát kinh thành. Tướng Nghĩa quốc công Nguyễn Văn Lang sai quân thân tín ở 6 vệ Điện Tiền chuẩn bị thuyền của vua, muốn rước vua lánh vào Thanh Hóa; một mặt điều động những người làm thợ tại các sở, bày hàng trận ở Đông Hà, để tỏ cho bên địch biết có quân phòng bị giữ kinh thành. Đến đêm, toán quân này tự nhiên sợ hãi tan vỡ.

Trong Toàn thư có viết, Trịnh Duy Sản thu thập toán quân tan vỡ lại còn được hơn 30 người, họ xé áo làm dấu hiệu, thề đánh nhau với giặc. Hôm ấy, trời đã gần tối, quân của Duy Sản chợt kéo đến trại lũy Trần Tuân. Tuân mình mặc áo bào đỏ, ngồi trên giường, do bất ngờ nên bị Duy Sản xông thẳng vào trướng đâm chết.

Quân trong trại bèn tan vỡ. Các toán quân nơi khác không biết là Tuân đã chết, cứ tụ hợp như cũ. Vua Lê Tương Dực được tin báo, bèn sai Nguyễn Văn Lang đốc thúc tướng sĩ các dinh hội hợp với toán quân của Duy Sản, nổi trống hò reo tiến đánh, phá tan được bọn này, đuổi đến địa phận xã Thụy Hương và Quả Động, chém giết không biết bao nhiêu mà kể. 

Nhờ chiến công này, vua phong cho Trịnh Duy Sản tước Nguyên quận công, những người đi theo Duy Sản đâm chết được nhiều giặc đều được trao chức đô chỉ huy đồng tri.

Quyền thần đoản mệnh

Trong thời loạn thế, việc nhìn nhận, đánh giá các nhân vật lịch sử khó chính xác. Vả lại, chính bản thân họ cũng chứa đầy mâu thuẫn. Chính sử xưa vẫn gọi những người giết vị "vua lợn" Lê Tương Dực là nghịch thần. Tướng quân Trịnh Duy Sản cũng bị coi là "nghịch thần" và là người khởi đầu cho nạn quân phiệt, quyền thần phế, lập ngôi vua của thời Lê Mạt.

Thực tế, sát hại vua xấu vì nước, vì dân, hơn nữa phế vua, Duy Sản đưa đưa tôn thất nhà Lê lên ngôi chứ ông không hề tiếm vị. Tiếp sau ông, các quyền thần phân chia lực lượng, tranh giành lãnh thổ và quyền lực quyết liệt, gây chiến tranh không ngớt, khiến nhân dân điêu linh, thiên hạ thực sự đại loạn: Các đại thần mỗi người một bụng, chia bè cánh đánh giết lẫn nhau, còn các hoàng đế trở thành những con rối trong tay họ.

Sử chép, mấy năm đầu trị vì, vua Tương Dực lúc đầu cũng có vài đóng góp, muốn cố gắng vực dậy đất nước như: Ban hành chính sách giáo hóa dân chúng, răn bảo quan lại, thận trọng hình phạt, tổ chức thi cử tuyển chọn người giỏi...

Sau đó, Tương Dực bỏ bê việc nước, ăn chơi sa đọa, nghĩ ra nhiều trò tiêu khiển quái đản, không nghe lời phải, nhục mạ đại thần khiến triều đình chia nhiều phe phái, thiên hạ loạn ly. Lê Tương Dực sai nhà kiến trúc tài năng Vũ Như Tô chủ trì việc xây điện Cửu Trùng cao 9 tầng, rộng thênh thang gồm tới 100 nóc gần hồ Tây.

Vua còn cho đào con sông từ Cửu Trùng Đài dẫn đến sông Tô Lịch với yêu cầu sông đào phải quanh co như dải lụa xanh để tăng thêm vẻ diễm lệ của kinh kỳ. Quân dân làm trong mấy năm không xong, hao tổn tiền của, chết hại nhiều người, khắp nơi oán thán.

Vua lại đóng chiến thuyền, cùng mỹ nữ khỏa thân chèo, rong ruổi khắp Tây hồ. Khi hứng chí lại đòi cung nhân của triều trước vào cung gian dâm. Do dâm loạn như thế nên sứ nhà Minh khi thấy vua bảo rằng, Tương Dự có tướng lợn. Cộng thêm lối sinh hoạt bê tha, rượu chè của vua đồn ra ngoài nên dần dà dân chúng gọi ông là Vua lợn (Trư vương). Nhân lực trai tráng trong 13 đạo cả nước được thay phiên nhau điều về để đào sông, xây thành.

Cuối năm 1514 ngân khố chỉ bằng một phần hai năm trước, nhưng nhà vua vẫn cố đẩy mạnh công trình. Sang tháng Giêng năm 1515, sức người và tiền bạc quốc khố cạn kiệt, mùa màng thất bát... nhưng quan lại địa phương vẫn thúc ép tập hợp dân phu, khiến nông dân cùng khổ, tức nước vỡ bờ.

Nhiều nơi như Sơn Tây, Vĩnh Phúc, Thanh Hóa... hào kiệt đã lãnh đạo dân tình nổi loạn. Trịnh Duy Sản huy động quân đội đàn áp mạnh mẽ nhưng xem chừng khó dứt điểm, ông quyết định vào cung can vua dừng xây Cửu Trùng đài và bỏ đào sông... Tương Dực không nghe còn nổi giận và tiếp tục bỏ bê chính sự. Vua còn đột ngột giết chết 15 vương công, tôn thất để dằn mặt những người khác ý.

Duy Sản khi ấy vô cùng bức xúc, tiếp tục can ngăn, lại nghĩ mình là rường cột quốc gia, cữu cữu của vua nên lời can mạnh đã xúc phạm đến tự ái của vua. Vua quát lên rằng, ông là kẻ quyền thần phạm thượng, láo xược bèn sai tả hữu lôi ông ra phạt 30 trượng.

Về nhà nằm đắp thuốc, Duy Sản đau và  nhục nên sinh hận vua. Tối đó, thái sư Lê Quảng Độ đến thăm, hai người đều bàn kín với nhau rằng Tương Dực cũng hèn kém, bạo cuồng như Uy Mục, cần sớm diệt trừ.

Sau trận đòn, Trịnh Duy Sản không được vua tin như trước, dù ông vẫn quản lĩnh đạo quân Kim Ngô và Cẩm y vệ. Vào đêm 6/4/1516, mượn cớ chuẩn bị đánh giặc Trần Cảo mới nổi lên vùng phía Đông, đang xâm phạm gần kinh thành, Duy Sản tập hợp quân tinh nhuệ Kim Ngô ở bến Thái Cực rồi tiến vào nội đô đốt phá cung điện.

Vua nghe tin giặc liền vội vã cùng một số cấm vệ đến hồ Chu Tước cách điện Kim Thiên gần 100 thước để xem xét. Thấy Duy sản chỉ duy quân Kim Ngô án ngữ, vua hỏi quân giặc ở đâu thì Duy Sản cười giọng rất lạ. Vua biết nguy, lập tức bỏ chạy nhưng bị nội vệ ngăn lại.

Tùy tướng thân tín của Duy Sản là Trịnh Hạnh tuốt kiếm đâm vua chết. Trời sắp sáng, khắp nơi trong hoàng thành đầy các đám cháy, khói lửa nghi ngút. Nghe tin dữ về chồng, Khâm Đức hoàng hậu của vua Lê Tương Dực, đã nhảy vào lửa tự sát lúc rạng sáng.

Sau khi giết vua, Duy Sản chủ trị lập Lê Y (11 tuổi) - chắt của vị vua tài giỏi Lê Thánh Tông lên ngôi, lấy vương hiệu Chiêu Tông. Sau khi hợp lực với các tướng khác, Duy Sản tấn công Trần Cảo, buộc Cảo phải phá vây chạy về mặt Đông. Duy Sản hộ giá vua trở lại Thăng Long chính thức khai triều.

Tháng 8/1516, vua phong Trịnh Duy Sản nắm quyền tiết chế các doanh thủy bộ, quản lãnh vùng Hải Dương. Tháng 11 năm đó, Duy Sản làm bài hịch văn được diễn Nôm để kích động tinh thần tướng sĩ trực chỉ Chí Linh đánh Trần Cảo.

Tại kinh thành, bọn tướng lĩnh cạy công nổi máu cướp bóc, giết người vô tội. Duy Sản tức lắm bèn cử nghĩa tử Trần Chân - mãnh tướng của mình mang quân đi dẹp. Trần Chân khi từ biệt cha nuôi dự cảm có điều chẳng lành, ngoảnh lại nhìn nước mắt chan chứa.

Biết tin, Trần Cảo vội mang quân công kích, Duy Sản xông pha cùng tướng sĩ giáp trận với địch, bọn xung kích của Cảo ùa tới sát Duy Sản, mấy tướng tâm phúc của ông ra sức chống đỡ, tướng Trịnh Hạnh trúng cả tên và mấy nhát đao gục xuống, Duy Sản đau xót quá vội rút quân về.

Chiếm được lợi thế, Cảo tiếp tục khiêu chiến, Duy Sản muốn báo thù cho Trịnh Hạnh và tướng sĩ của mình nên cương quyết cầm đao lên ngựa. Các tướng ra sức can ngăn nhưng ông gạt đi, tự làm tiên phong dẫn quân ra cự địch.

Bọn Cảo cử kỵ binh khiêu chiến còn chủ lực phục binh hai bên đường núi Chí Linh, đợi Duy Sản lọt vào trận địa, quân Cảo ùa ra, đánh tan quân Duy Sản, tướng Nguyễn Thượng thấy Duy Sản bị bắt vội cầm gươm chạy tới cứu cũng bị bắt nốt. Quân Cảo đem Duy Sản và Nguyễn Thượng về căn cứ ở Vạn Kiếp khao quân rồi xử tử cả 2 người.

Cuộc đời của vị quyền thần Trịnh Duy Sản chấm dứt như vậy đó. Mưu sĩ của Mạc Đăng Dung sau một số lần quan sát Trịnh Duy Sản đã nhận xét về Duy Sản như sau: “Tóc dựng đứng, cứng cỏi tính tình, mình hổ tay vượn, lượn nơi quyền thế, chế định việc nước, rước khó vào mình” và kết luận về Duy Sản: “Tính nóng vội, tối hãm quầng mắt, đặt cược mạng sống, chống chọi khó lâu”. 

Xem thêm: 1001 việc làm lạ đời của chúa Trịnh: Xem mặt chọn vua, chả quan trọng thiên hạ nói gì