Nguyễn Văn Hiếu: Từ đứa trẻ cắt cỏ thuê đến vị quan thanh liêm trải 4 đời vua Nguyễn khiến kẻ gian nể phục, tránh xa

Nguyễn Văn Hiếu (1746 - 1835) là người Kiến Hòa (tỉnh Định Tường), sau đổi thuộc tỉnh Gò Công (nay huyện Gò Công Tây, tỉnh Tiền Giang). Tiếng là con Cẩm y Chưởng vệ Nguyễn Văn Đán nhưng nhà ông rất nghèo. Thuở thiếu thời, ông từng phải đi cắt cỏ thuê để nuôi thân.

Còn theo gia phả họ Nguyễn Đình, ông là cháu 12 đời của tướng quân Nguyễn Xí, trụ cột của Nghĩa quân Lam Sơn, khai quốc công thần của nhà Lê. 

Vào năm 1785, ông gia nhập quân Đông Sơn dưới quyền của Võ Tánh, một thuộc tướng của Nguyễn Ánh. Nguyễn Văn Hiếu kinh qua nhiều chức vụ khác nhau, đến khi vua Gia Long lên ngôi thì ông được cử làm trấn thủ Bình Định, sau điều ra làm trấn thủ Sơn Nam Hạ (Nam Định ngày nay).

Ông nổi tiếng là vị quan thanh liêm, được người dân thời đó ca tụng. Trong cuốn Đại Nam liệt truyện chính biên (sơ tập, quyển 16) có chép: "Nhà quan mà xơ xác, lương bổng năm nào chỉ đủ chi dùng cho năm đó, chẳng dư dả gì. Ông thường nghiêm cấm người nhà không được tự ý giao thiệp với người ngoài. Ngày lễ, tết, ai biếu gì cũng chối từ". 

Khi vợ có đôi lúc nói về gia cảnh, nhưng ông luôn nhắc nhở: "Phu nhân không còn nhớ thuở còn đi cắt cỏ ư? Cái ăn cái mặc giờ đây gấp đôi gấp năm ngày xưa, vậy mà còn muốn lấy của bất nghĩa để làm giàu ư?". Người vợ từ đấy không nhắc đến chuyện lợi lộc nữa.

Dù là quan võ nhưng Nguyễn Văn Hiếu lại mang cốt cách của một bậc Nho gia, khiến nhiều sĩ tử yêu mến tài đức. Sau các kỳ thi, tân khoa đều đến yết kiến vị quan thanh liêm này. Sách Gò Công xưa có chép về lời dặn dò của các tân khoa như sau:

"Mười năm đèn sách mới có ngày nay, tôi xin mừng cho các thầy. Nhớ ngày xưa được bổ dụng làm quan, cũng nên giữ gìn như lúc tân khổ, chớ có xa xỉ quá để mang tiếng xấu cho thân danh, ngụ ý tốt (tuyển chọn nhân tài) cho triều đình.

Sự thanh liêm, chính trực của Nguyễn Văn Hiếu còn ảnh hưởng đến cả đạo tặc. Sách Đại Nam liệt truyện chính biên có chép: "Khi làm quan, ông được dân thương mến, lại nghiêm trị thuộc lại, nên họ đều sợ. Trong hạt nhiều trộm, ông Hiếu đến, bọn trộm bảo nhau rằng: Ông trấn thủ là người nhân huệ, ta phải tránh đi".

Đến năm Minh Mạng thứ 2 (1821), nhà vua đi tuần Bắc Hà, nghe tiếng dân chúng ca ngợi Nguyễn Văn Hiếu làm quan thanh liêm, liền cho vời vào thành thăng vượt cấp. Đồng thời thưởng 1 ống nhòm mạ vàng, một thanh gươm mạ vàng và một khẩu súng có nạm chữ vàng.

Gần Tết năm 1823, Nguyễn Văn Hiếu được cử làm trấn thủ ở Thanh Hoa (tức Thanh Hóa ngày nay), các quan viên địa phương đều đến yết kiến. Dịp Tết đó, có một vị thổ ty đến yết kiến rất lâu, xong việc dâng cho ông lễ hậu, gọi là Tết đến muốn biếu một ít "của rừng". Nguyễn Hiếu khước từ và bắt vị thổ ty này mang quà về.

Vị thổ ty lừng khừng trước cửa thì bị đầy tớ dưới bếp chạy đến nói rằng, Nguyễn Văn Hiếu làm vậy để khích lệ việc làm quan thanh liêm là đúng. Nhưng việc giết đày tớ thì phạm luật, cho giáng ông ba cấp nhưng vẫn lưu chức cũ.

Nói về chuyện xét án của Nguyễn Văn Hiếu, trong sách Gò Công có chép: "Chúng nó vì cùng cực nên phải làm việc gian phi, đêm khuya xoi tường khoét vách, khó nhọc mới lấy được tiền người ta. Nay nó đã nhận tội, thì cứ chiếu theo luật mà trị, hà tất phải vẽ vời thêm làm gì? Thử hỏi: Ở các nha môn, có những kẻ trên nhà cao, ngồi nệm, dựa gối; giữa ban ngày, vẫy ngòi bút mà làm tiền người ta không chút khó nhọc, các người ấy sánh với bọn ăn trộm kia, tội ai nặng hơn?".

Nghe Nguyễn Văn Hiếu nói vậy, ai cũng giật mình.

Đến năm 1835, Nguyễn Văn Hiêu qua đời. Năm Tự Đức thứ 5 (1851), ông được thờ ở miếu Trung hưng Công thần. Năm Tự Đức thứ 11 (1858), Nguyễn Văn Hiếu được thờ ở Hiền Lương Từ.

Dưới triều Tự Đức, không rõ năm, một hôm nhà vua phê vào giấy long đằng hai chữ Nguyên Lương, rồi sai người đem treo tại từ đường nhà ông. Từ đó, con cháu của ông đổi tên lót là Nguyễn Lương thay vì Nguyễn Văn.

Xem thêm: Án oan bi thảm thời nhà Trần và chuyện vị quan bị mất chức vẫn ra sức giải oan cho bố vợ của vua