Là con cháu họ Nguyễn, bạn có bao giờ thắc mắc: Vì sao họ Nguyễn lại "áp đảo" ở Việt Nam?

Theo tìm hiểu, họ Nguyễn chiếm hơn 40% trên tổng số 96 triệu dân Việt Nam (tính đến năm 2019), Đây là họ phổ biến nhất tại Việt Nam và cũng là họ gốc Đông Á phổ biến nhất trên thế giới, xuất hiện tại nhiều nước Âu Mỹ. 

Trên thế giới, có tổng cộng 90 triệu người mang họ Nguyễn, có thể bắt gặp ở khắp năm châu, bốn bề, trở thành một trong những họ quan trọng nhất cấu thành các cộng đồng người gốc Á trên thế giới. 

Và để lý giải "vì sao họ Nguyễn áp đảo tại Việt Nam" thì cần quay ngược về quá khứ tìm hiểu một chút về lịch sử:

Những cuộc di dân từ phương Bắc xuống phía Nam

Vào thời Nam Bắc triều (420 – 589) Trung Hoa thiên hạ đại loạn. Vì để lánh nạn nên bộ phận gia tộc họ Nguyễn sống tại An Huy, Chiết Giang, Hồ Bắc... đã di cư sang đất Việt ta. 

Bộ phận người này định cư lâu ở Việt Nam, qua thời gian đã đồng hóa cùng người dân bản địa tạo nên thêm một bộ phận người đáng kể, người Việt mang họ Nguyễn. 

Sau đó vào thời Ngũ Đại (5 triều đại nối nhau cai trị Trung Nguyên: Hậu Lương, Hậu Đường, Hậu Tấn, Hậu Hán, Hậu Chu 907-960), dần dần lại có nhiều người họ Nguyễn di chuyển về phía Nam. Điều này đã giúp bổ sung vào số lượng người họ Nguyễn bản địa ở Việt Nam.

Những lần thay triều đổi họ thời phong kiến

Bên cạnh đó, sự phát triển của dòng họ lớn nhất Việt Nam cũng gắn liền với câu chuyện lịch sử thời nhà Trần. Trước triều trần là giai đoạn nhà Lý trị vì đất nước (1009 – 1225). Từ khi Lý Công Uẩn lên ngôi năm 1009 đến khi Lý Chiêu Hoàng bị ép thoái vị nhường ngôi cho Trần Cảnh, tổng cộng 216 năm.

Những năm đầu, Trần Cảnh còn nhỏ dại, toàn bộ quyền điều hành triều chính của họ Trần nằm trong tay người chú Trần Thủ Độ. Trong thời gian này, Thủ Độ đã đưa ra một chính sách ảnh hưởng đến tên họ của người Việt, đó là gì?

Sau khi đoạt được ngôi báu từ tay nhà Lý, Trần Thủ Độ lấy lý do tổ nhà Trần tên Lý để bắt tất cả những người họ Lý là họ dòng vua vừa thoái vị còn đang lẩn trốn trong dân gian đổi thành họ Nguyễn. Tuy nhiên, ý đồ thật sự của Thủ Độ là để khai tử dòng họ vua Lý để không còn ai nhớ đến nhà Lý nữa.

Còn lý do vì sao khi đó ông lại lựa chọn họ Nguyễn để thay họ Lý thì cho tới nay vẫn là một bí ẩn. Song cũng có ý kiến cho rằng, đó là sự lựa chọn ngẫu nhiên.

Song trong sử sách có chép đơn giản như sau: “Sau khi nhà Trần nắm giữ quyền lực, tất cả những người mang họ Lý trong đất nước đều phải đổi sang họ Nguyễn”.

Và điều không thể tưởng tượng được, đó là đổi họ đã trở thành tục lệ của người Việt thời cổ đại. Cứ khi triều đại mới thay đổi thì tất cả những người mang họ của triều đại trước sẽ phải sửa thành họ Nguyễn. Trong lịch sử Việt Nam, đã từng có nhiều sự kiện như vậy khiến số người mang họ Nguyễn đã nhiều lại càng nhiều hơn.

Năm 1232, nhà Lý suy vong, Trần Thủ Độ bắt con cháu họ Lý đổi sang họ Nguyễn. Khi Hồ Quý Ly lật đổ nhà Trần cũng đã giết nhiều con cháu họ Trần. Vì thế, sau khi nhà Hồ sụp đổ, con cháu của họ Hồ sợ bị trả thù nên đã đổi sang họ Nguyễn.

Năm 1592, nhà Mạc suy tàn, con cháu dòng họ Mạc cũng đổi sang họ Nguyễn. Khi triều đại nhà Nguyễn lên nắm quyền 1802, một số con cháu họ Trịnh sợ bị trả thù cũng đã đổi sang họ Nguyễn, số còn lại trốn lên phương Bắc sang Trung Quốc.

Như vậy, bất kể là vô tình hay hữu ý, nhiều lần thay đổi tên họ của nước Việt xưa đều ghi chép các họ khác đổi sang họ Nguyễn khiến người họ này càng ngày càng đông. 

Thời phong kiến, việc đổi họ sang cùng họ của vương triều cầm quyền sẽ mang lại nhiều lợi ích, thể hiện sự trung thành. Thế nên kể từ thế kỷ thứ 18 có nhiều gia đình đổi thành họ Nguyễn cũng không phải chuyện lạ.

Thời kỳ thực dân Pháp đô hộ

Vào thế kỷ 19, khi Việt Nam trở thành thuộc địa của người Pháp, lần đầu tiên người Pháp có cuộc điều tra về dân số quy mô lớn nhất trên khắp Việt Nam. Trong quá trình điều tra, họ gặp phải vấn đề lớn, đó là: Đại bộ phận người dân ở tầng lớp thấp bình dân đều không có họ, nên không có cách nào để thống kê tổng kết.

Vậy lúc đó phải làm thế nào? Người Pháp liền nghĩ ra một cách, trước đây, triều Nguyễn chẳng phải là triều đại cuối cùng của người Việt sao, vậy những người không mang họ đó để họ đều mang họ Nguyễn. Dòng họ này, bởi thế lại được mở rộng với quy mô lớn chưa từng có thêm một lần nữa.

Và phải thẳng thắn nhìn nhận rằng, nếu không có người Pháp thì người họ Nguyễn vẫn là dòng họ lớn nhất Việt Nam. Tuy nhiên, để chiếm một tỷ lệ lớn 40% như vậy, không thể không kể tới tác động của người Pháp.

Tạm kết: Mặc dù người Việt có muôn vàn họ khác nhau, nhưng với những người bạn ngoài nước, thì có lẽ họ Nguyễn có dấu ấn đậm nhất.

Xem thêm: Thời kỳ suy vong của nhà Nguyễn: 50 năm có 400 cuộc khởi nghĩa chống triều đình