Chuyện ít biết về hậu duệ chúa Trịnh: Đem gạo cứu đói cả làng, tặng hơn trăm cây vàng lá cho Cách mạng

Ông hoàng thủy tinh xứ Đông Dương

Trong cuốn Vua chúa và hào kiệt xứ Đông Dương (XB năm 1943) có chép chuyện về những nhà tư sản danh tiếng Việt Nam đầu thế kỷ XX như Bạch Thái Bưởi, Nguyễn Sơn Hà, Trịnh Đình Kính... Trong đó, "ông hoàng thủy tinh" Trịnh Đình Kính là người có tài kinh doanh lại có tấm lòng thơm thảo với đồng bào, Cách mạng. 

Ông Trịnh Đình Tiến (trú tại số 65, Hàng Bồ, Hoàn Kiếm, Hà Nội) từng kể: Bố ông là Trịnh Đình Kính - hậu duệ chúa Trịnh - người được Chính phủ Pháp xưa vinh danh có nhiều công trạng với đất nước, sánh mang với vua chúa các nước Đông Dương. 

Theo ông Tiến, cụ Trịnh Đình Kính sinh năm 1886, quê ở làng Đôn Thư, xã Kim Thư, huyện Thanh Oai (Hà Nội). Thân sinh ra cụ là Trịnh Đình Thành - một yếu nhân của nghĩa quân  Cần Vương. Thua trận Bãi Sậy, ông Trịnh Đình Thành đã ôm tráp quân cơ nhảy xuống sông Cái tự vẫn để giữ bí mật.

Sau khi ông nội mất, bà nội ông Tiến ra Hà Nội đi bước nữa, còn cụ Trịnh Đình Kính được anh em họ hàng giữ ở lại nhà chăm sóc. Cụ Kính sống ở quê đến năm 12 tuổi thì bỏ nhà ra Hà Nội thăm mẹ.

Cụ Kính lang thang khắp phố này đến phố khác, ai thuê gì làm nấy cốt lấy miếng ăn sống qua ngày. Ngày đó, Hàng Bồ là phố người Hoa sinh sống rất nhiều, họ có nghề nấu thủy tinh làm các sản phẩm như chai lọ, đèn dầu.

Ông chủ tiệm nấu thủy tinh tên Tài Cống thấy bé Kính mặt mũi khôi ngô đã nhận vào công xưởng làm việc. Cậu bé Kính chịu khó, ngoan hiền lại trung thực nên được ông chủ yêu mến.

Ông Tiến kể tiếp: Người Hoa có nguyên tắc đối với người ngoài chỉ dạy họ ăn chứ không dạy họ làm. Đó là lý do mà nhiều năm trước đó ở Hà Nội chỉ có duy nhất người Hoa độc quyền làm nghề nấu thủy tinh. Phải là con cái trong gia tộc mới được truyền nghề.

Thế nhưng cậu bé Kính là 1 trường hợp ngoại lệ. Do rất yêu quý cậu bé nên Tài Cống đã nhận làm co nuôi, truyền thụ bí kíp nấu thủy tinh cho. Ông bảo, ông truyền nghề không chỉ muốn cho cậu bé sau này có cơm ăn, áo mặc mà sẽ là một thương gia lớn.

Năm Kính 20 tuổi thì bố nuôi qua đời. Đó cũng là lúc ông đã chín chắn về nghề. Nhờ đó, ông quyết định mở xưởng riêng lấy tên là Thanh Đức, đặt tại số 69 Hàng Bồ (sau chuyển về số 65 Hàng Bồ). 

Ban đầu, sản phẩm của Thanh Đức còn nghèo nàn thường nằm ngoài tầm mắt của người giàu ở việt Nam và những người Pháp ở Đông Dương. Đồ thủy tinh Pháp chiếm lĩnh thị trường. Nhưng khi Đại chiến I nổ ra, con đường chuyên chở sản phẩm thủy tinh từ Pháp sang Đông Dương bị cắt đứt.

Nắm bắt được xu hướng thị trường, cụ Kính không chỉ sản xuất sản phẩm truyền thống mà bắt đầu nghiên cứu, sản xuất nhiều loại sản phẩm giống hàng nhập khẩu từ Paris (Pháp) như cốc, chén, bóng đèn thủy tinh. Tuy chất lượng không sánh bằng chính quốc nhưng về kiểu dáng thì không kém, giá thành lại rẻ. Vì thế nhiều nơi đã đến gặp cụ để đặt hàng.

Khi thế chiến thứ II (1939) nổ ra, nhiều mặt hàng thủy tinh của Pháp không chuyển được sang Đông Dương. Nhờ đó mà các sản phẩm của ông Kính làm ra càng có nhiều cơ hội phát triển mạnh mẽ. Hàng hóa của ông không chỉ phân phối trong nước mà bán sang cả 3 nước Đông Dương. Có thời điểm hàng sản xuất ra không đủ tiêu thụ, thương hiệu thủy tinh Thanh Đức độc quyền trên thị trường.

Ông Tiến kể, thời kỳ huy hoàng của cụ Kính là từ năm 1939 - 1945. Cái tên cửa hàng thủy tinh Thanh Đức nổi tiếng không chỉ ở Đông Dương mà con vang sang cả Paris (Pháp). Nhiều thương gia bên Pháp đã sang gặp cụ Kính để trao đổi kinh nghiệm và hợp tác làm ăn buôn bán. Họ thán phục tài trí của ông, đặt cho ông biệt danh là "ông hoàng thủy tinh Đông Dương".

Các sản phẩm của Kính được mang đi tham dự nhiều triển lãm ở Huế, Sài Gòn và được Chính phủ Pháp đánh giá cao. Năm 1939, Chính phủ Pháp trao huy chương vì có nhiều sáng kiến trong sản xuất. Đến năm 1941, cụ Kính được vua Bảo Đại trao Huân chương Long bội tinh vì những đóng góp của ông cho sự nghiệp xây dựng đất nước.

Khi đó, nhà cầm quyền Pháp rất coi trọng những nhà tư sản như cụ Kính. Qua quá trình lựa chọn, dựa trên nhiều tiêu chí năm 1943 Phủ toàn quyền Đông Dương đã lựa chọn cụ Trịnh Đình Kính là 1 trong 300 người hào kiệt nhất xứ Đông Dương. 

Tiêu chí đánh giá, lựa chọn dựa trên sự đóng góp của họ đối với đất nước. Cụ Kính khi đó được sánh ngang với bậc vua chúa của các nước Đông Dương. Sau đó, Phủ toàn quyền Đông Dương cho người viết một cuốn sách có tên gọi là Vua chúa và những hào kiệt xứ Đông Dương, xuất bản năm 1943.

Đem gạo cứu đói cả làng

Ông Tiến kể tiếp, những cửa hiệu của cụ Kính làm ăn phát đạt đã tạo ra công ăn việc làm cho hàng trăm công nhân. Gia đình ông khi đó cũng thuộc hàng giàu có ở đất Hà thành. Tuy trở thành ông chủ lớn, có thân phận cao quý song cụ Kính rất thương dân nghèo. 

“Trước những năm 1945, nhiều người ở quê đói khát, ra Hà Nội tìm bố tôi xin ăn. Dù không biết họ là ai, nhưng thấy họ đói khổ bố tôi giữ lại làm việc và cho ăn uống. Vì thế, trong nhà thường có vài chục miệng ăn. Có khi ăn xong, ông còn phát gạo cho họ mang về nhà”, ông Tiến kể .

Theo ông Tiến, năm 1945 khí nạn đói tràn về thôn Đôn Thưu - nơi cụ Kính sinh ra khiến nhiều người chết đói. Thấy vậy, cụ Kính đã cho người chở gạo về cứu đói dân làng. 

Cụ bảo, đây là nơi cụ sinh ra và lớn lên. Vì thế cụ không thể nhìn thấy mọi người đói khát mà không cứu, dù có bán cả nhà máy, xí nghiệp sản xuất, cụ cũng phải cứu mọi người. Nhờ tấm lòng đôn hậu của cụ Kính, nhiều người dân thôn Đôn Thư thoát khỏi nạn đói. Họ cảm phục tấm lòng của người con hết lòng vì quê hương.

Cũng theo ông Tiến, đối với anh em họ hàng, cụ Kính cũng làm hết mình để họ được no ấm. Cụ từng bỏ ra số tiền lớn mua hàng chục mẫu ruộng để mọi người canh tác sản xuất. Nhiều gia đình nghèo đói, nhờ cụ mà có cơm ăn áo mặc.

Hiến hơn trăm cây vàng lá ủng hộ Cách mạng

Cách mạng tháng Tám thành công, nhà tư sản Trịnh Đình Kính đã hằng tâm hằng sản với Cách mạng. Cụ chính là 1 trong những người giàu ở Hà Nội hăng hái tham gia Tuần lễ vàng. Cụ bê một hộp đồ trang sức vài kí lô với hơn trăm cây vàng lá để ủng hộ Cách mạng.

Ngôi nhà của cụ ở số 65 Hàng Bồ đã trở thành nơi ăn ở cho nhiều đại biểu Quốc hội khóa I. Năm 1947, Pháp bắt cụ giam nhiều ngày trong Hỏa Lò vì tội ủng hộ Việt Minh. Sau ngày Hòa bình lặp lại, xưởng thủy tinh Thanh Đức tiếp tục sản xuất đồ dùng thủy tinh cho các cửa hàng mậu dịch quốc doanh. Sau hòa bình một thời gian, xưởng thủy tinh Thanh Đức thành tài sản của Nhà nước.

Vào đầu thế kỷ XX, nhà tư sản Trịnh Đình Kính giàu có đã về Đôn Thư dựng lên ngôi nhà thờ các chúa Trịnh với tư cách là hậu duệ thứ chín của Chúa Trịnh Căn có tên là Trịnh Gia Thế Miếu (TGTM). Ngôi thế miếu nguy nga nhưng duyên dáng nằm giữa làng Đôn Thư nay thuộc xã Kim Thư, Thanh Oai, Hà Nội. Là một làng quê cổ gần 2.000 tuổi, Từ xa xưa, Đôn Thư đã có hơn 30 người đỗ đạt, làm quan trong các triều đại. Thời Nguyễn, làng được tặng bức đại tự sơn son thếp vàng với 4 chữ Mỹ tục khả phong.

Sau này giới kiến trúc và sử học đã đồng thuận coi TGTM (được Hà Nội xếp hạng di tích) là loại hình kiến trúc ít gặp ở nước ta. TGTM vừa gần gũi với kiến trúc Miếu đường lại mang những đặc trưng kiến trúc của các gia tộc danh giá. TGTM hội đủ nghệ thuật điêu khắc tinh xảo với những đề tài gần gũi với điêu khắc dân gian đầu thế kỷ XX ở vùng đồng bằng Bắc bộ lại chịu nhiều ảnh hưởng của nghệ thuật kiến trúc Cung đình Huế.

Ngôi Trịnh Gia Thế Miếu bế thế nổi trội ở làng Đôn Thư sau 1954 trở thành nơi trụ sở làm việc chính của Ủy Ban Hành chính huyện Thanh Oai sau thỏa thuận giữa những nhà chức việc với nhà tư sản Trịnh Đình Kính. Thỏa thuận rằng, huyện mượn tạm ít năm, sau khi xây xong Trụ sở huyện sẽ trả. Nhưng rồi, việc xây Trụ sở huyện đã hoàn tất nhưng việc trả lại không diễn ra. Đã thế huyện lại giao TGTM cho xã Kim Thư tiếp tục dùng làm Trụ sở ủy ban xã!

Trước khi nhắm mắt xuôi tay, cụ dặn các con phải kiên trì đòi bằng được TGTM. Cái thời những việc cần làm ngay tòa báo mà người viết bài này tòng sự cũng nhận được đơn với nội dung đòi lại TGTM của ông Trịnh Tiến con trai cụ Kính, người đang đứng cùng chúng tôi trong TGTM đây! Tòa báo khi đó cũng chỉ biết cái việc kính chuyển đến UBND tỉnh Hà Tây xứ Đoài xem xét giải quyết mà thôi.

Hàng gánh đơn là cách nói của ông Tiến chỉ cái công sức kiên trì, nhẫn nhịn hằng bao năm của các thành viên họ Trịnh hậu duệ cụ Kính kêu lên các cấp. Đùng cái, tất cả bỗng thở phào nhẹ nhõm bởi ngày 12/12/1989, UBND xã Kim Thư do ông Chủ tịch Nguyễn Công Bạ đã mời đại diện gia đình đến UB để nhận quyết định trao trả ngôi TGTM linh thiêng! Khỏi nói niềm vui của ông Tiến và những người thân. Nhưng cũng chỉ 5 ngày sau khi nhận quyết định, có quyết định khác của UBND huyện Thanh Oai là cưỡng chế thu hồi lại TGTM! Kèm một quyết định khác của huyện nữa là cách chức ông Chủ tịch Nguyễn Công Bạ, cho nghỉ hưu với lý do tùy tiện trả nhà cho tư sản!?  

Xem thêm: Chân dung tỷ phú Việt hiến tặng cả yến vàng, nhẫn kim cương cho cách mạng