Trần Ích Phát - thầy giáo duy nhất trong lịch sử Việt Nam có 74 học trò đỗ trạng nguyên, tiến sĩ

Thần đồng chỉ đỗ thi Hương

Theo Đại Nam nhất thống chí, Trần Ích Phát (chưa rõ năm sinh, mất) quê ở làng Triều Dương, huyện Chí Linh, tỉnh Hải Dương. Ông được cho rằng thọ tới 100 tuổi.

Ông sinh ra và lớn lên vào thời Lê sơ trong một gia đình nông dân ở Hải Dương. Từ bé, Trần Ích Phát đã nổi tiếng khôi ngô, thông minh, trí nhớ siêu phàm, kinh sách chỉ xem qua đã thuộc. Tiếng lành đồn xa, khắp nơi ai cũng biết tên.

Vừa tròn 15 tuổi, ông đã đọc nhiều sách về thi ca, kinh nghĩa... Dưới thời vua Lê Nhân Tông (1443-1453), ông thi Hương và đỗ giải nguyên (đỗ đầu). 

Khi bước vào kỳ thi Hội thì Trần Ích Phát lại trượt khiến nhiều người rất tiếc nuối. Dù còn trẻ nhưng Trần Ích Phát không đợi kỳ thi sau để thi lại, cũng không ra làm quan. Ông trở về mở lớp dạy học. 

Cuốn  Những người thầy trong sử Việt có chép rằng, Phát tự nhủ: Mình không làm được tiến sĩ thì sẽ đào tạo ra tiến sĩ, kể cả là thám hoa, bảng nhãn, trạng nguyên”. 

Vì Trần Ích Phát nổi tiếng hay chữ nên khi mở lớp ra học trò kéo đến theo học rất đông. Sách Những người thầy trong sử Việt chép rằng: 

"Đường vào nhà ông, viên tri phủ phải cho đắp rộng thênh thang như đường cái quan để khi vinh quy bái tổ, các vị tân khoa đến tạ ơn thầy".

“Cả làng trễ nải nghề nông, chỉ chăm chú làm nghề cất nhà cho các sĩ tử trọ học, thế hệ này chưa kịp đi thì thế hệ kia đã đến”.

“Một cửa hàng bán giấy bút, dầu đèn mọc lên bên cây đa đầu làng, lúc nào cũng tấp nập người mua".

Trước việc có quá nhiều học trò, Trần Ích Phát đành phải chọn học trò để dạy. Theo đó, ông chỉ nhận những người có tư chất. Tùy vào tư chất của mỗi học trò mà ông có cách dạy riêng. Hiểu điểm mạnh của học trò để phát huy, tìm điểm yếu của học trò để bù đắp. Trần Ích Phát còn nổi tiếng là người thấu hiểu tâm lý học trò. Ông luôn khích lệ họ trong học tập theo những cách khác nhau.

Trong quá trình làm thầy đồ, Trần Ích Phát còn bày cho học trò cách tự học, tự mình giải đáp các vướng mắc. Ông còn hướng dẫn các trò cũ dạy lại trò mới vào trường.

Kỳ tích của người thầy số 1 trong sử Việt

Những nỗ lực không ngừng nghỉ trong nghề dạy học đã đem lại kết quả to lớn cho Trần Ích Phát. Theo thống kê, qua 9 khoa thi kể từ năm 1463 đến 1496, triều đình có 9 trạng nguyên, 10 bảng nhãn, 10 hoa thám. Tính riêng học trò của thầy đồ Trần Ích Phát đã góp mặt 3 trạng nguyên, 4 bảng nhãn, 6 thám hoa. Ngoài ra còn có 10 hoàng giáp và 51 tiến sĩ. 

Ba học trò của thầy Trần Ích Phát đỗ trạng nguyên là Vũ Kiệt (đỗ năm 1472), Trần Sùng Dĩnh (đỗ năm 1487) và Nghiêm Hoản (đỗ năm 1496). Riêng ở 2 khoa thi đình năm Hồng Đức thứ 18 và thứ 27 đời vua Lê Thánh Tông, tất cả bảng tam khôi đều là học trò của thầy Phát.

Cụ thể, khoa thi năm 1487, triều Lê Thánh Tông, ngoài Trần Sùng Dĩnh chiếm trạng nguyên, người đứng thứ 2 là bảng nhãn Nguyễn Đức Huấn và thứ 3 là thám hoa Trần Cảnh Vân. Vào khoa thi năm Bính Thìn, cũng dưới triều vua Lê Thánh Tông (1496), Nghiêm Hoản đỗ trạng nguyên, Nguyễn Huân đỗ bảng nhãn và Đinh Lưu Kim đỗ thám hoa. Tất cả đều là học trò của thầy Trần Ích Phát.

Có rất nhiều học trò của thầy Phát đã đỗ bảng vàng khi còn rất trẻ. Trạng nguyên nổi tiếng Vũ Kiệt đỗ khi 21 tuổi, Trần Sùng Dĩnh đỗ trạng nguyên năm 23 tuổi, Nguyễn Huân đỗ bảng nhãn khi mới 21 tuổi, Đinh Lưu Kim đỗ thám hoa khi mới 18 tuổi, Thân Cảnh Vân đỗ thám hoa năm 25 tuổi...

Nhiều bài thi của học trò thầy đồ Phát đã trở thành áng văn trị nước bất hủ, được lưu lại cho đến ngày nay. Tiêu biểu trong số đó phải kể đến bài thi Đình về “Đế vương trị thiên hạ” của trạng nguyên Vũ Kiệt.

Sách Văn hiến Kinh Bắc chép rằng, bài thi của Vũ Kiệt đã viện dẫn hài hòa những sách vở kinh điển, sử dụng tư duy sáng tạo để làm bài nghị luận sắc sảo. Lời văn lưu loát, bài viết rất dài. Khi chấm, vua Lê Thánh Tông và các khảo quan đều rất hài lòng.

Trong bài văn của mình, ông đề cấp rất nhiều vấn đề như giáo dục, chống tham nhũng… Ở lĩnh vực nào, Vũ Kiệt cũng cho thấy trí tuệ uyên bác của bậc túc nho.

Thành công với việc dạy đạo làm người cho học trò

Không chỉ dạy học trò kiến thức, Trần Ích Phát còn thành công trong việc dạy đạo làm người. Sử sách chép rằng, học trò của ông sau khi đỗ đạt đều trở thành những bề tôi chính trực. Một số người đảm nhiệm chức vụ cao nhất trong bộ máy đương thời, là cánh tay đắc lực của vua chúa, góp phần giúp đất nước hưng thịnh.

Có thể ít người biết, trong số 28 ngôi sao (Nhị thập bát tú) của hội Tao Đàn do vua Lê Thánh Tông sáng lập và làm chủ (gồm những vị đại khoa tài giỏi văn chương), một số học trò của thầy Trần Ích Phát cũng có mặt, như trạng nguyên Trần Sùng Dĩnh, thám hoa Nguyễn Đức Huấn, thám hoa Lưu Ngạn Thu.

Một số học trò khác của thầy đồ Phát còn để lại các tác phẩm văn học được ghi vào trong Toàn việt thi lục như các bài thơ của trạng nguyên Trần Sùng Dĩnh, bảng nhãn Lưu Đức Huấn, hoàng giáp Trần Hoành.

Trí tuệ và đức độ của Trần Ích Phát không chỉ khiến người đời khâm phục, học trò nể trọng mà còn vang danh sử sách muôn đời. Ngay tại kinh thành, từ khi còn là hoàng tử, vua Lê Thánh Tông từng biết tiếng thầy Phát và đem lòng quý trọng.

Sau khi đăng cơ, chứng kiến sự nghiệp dạy học thành công của thầy Phát, nhà vua đặc cách phong ông ngang với các bậc đỗ đại khoa, dù cho ông chỉ đỗ giải nguyên ở kỳ thi Hương.

Xem thêm: Thầy giáo vua Trần Minh Tông mang tiếng "người gàn" chỉ vì một lời thề độc