Tài kinh doanh đáng nể của phụ nữ Hà Nội xưa: Một chữ bẻ đôi không biết nhưng tính tiền cực chuẩn

Thời nhà Lý, Tây Nhai tương ứng chợ Ngọc Hà ngày nay đã là chợ lớn nhất Thăng Long nói riêng và Đại Việt nói chung với đủ mọi mặt hàng từ cao cấp đến bình dân. Hầu hết những tiểu thương là đàn bà, con gái. 

Đến  thế kỷ 16, Thăng Long nhiều chợ hơn và người phương Tây đến đất này thấy quá nhiều chợ nên họ gọi là Kẻ Chợ. Giáo sư Trần Quốc Vượng cho rằng, chỉ có  Thăng Long mới được gọi là Kẻ Chợ còn các nơi khác là Kẻ Quê.

Vợ giỏi kinh doanh, chồng được nhờ

Ca dao tục ngữ xưa có nhiều câu nói về con gái Thăng Long đảm đam: "Em là con gái Phụng Thiên/Bán rau mua bút, mua nghiên cho chồng" hay "Em là con gái Kẻ Mơ/Em đi bán rượu tình cờ gặp anh". 

Theo các nghiên cứu về Thăng Long xưa thì hầu hết các gia đình giàu có ngày xưa đều do công của các bà, các con. Tác giả William Dampier trong cuốn sách "Một chuyến du hành đến Đàng Ngoài" (năm 1688) đã đánh giá cao khả năng buôn bán của phụ nữ Thăng Long, đặc biệt là những người làm nghề đổi tiền: "Đổi tiền là một nghề quan trọng ở đây. Hầu hết họ là phụ nữ và rất khéo léo, khôn ngoan. Họ thực hiện công việc về đêm, biết cách sinh lời giỏi chẳng kém các nhà buôn cổ phần tinh quái nhất ở London".

Vào thế kỷ 18 ở phố Hàng Ngang có cụ Diện Thái chuyên buôn chè và thuốc lào. Nhờ kinh doanh hai mặt hàng này mà nhanh chóng trở nên giàu có. Chồng cụ cũng nhờ vậy mà được hưởng phúc chỉ việc ăn, đọc sách, đàm đạo với các nhà Nho. Thậm chí còn lấy tiền của vợ đi mua sách hay thuê người chép những trước tác Trung Hoa rồi lập thư viện gia đình. 

Cũng nhờ giàu có mà cụ Diên Thái nuôi thầy Phạm Đình Hổ dạy con. Vì thế con cụ đỗ kỳ thi Hương được triều đình bổ làm quan huyện. 

Cũng vì làm thầy cho nhà buôn giàu có Diêm Thái mà Phạm Đình Hổ có cơ hội đọc hết tủ sách nhà cụ, có cơ hội quan hệ với các nhà Nho trên đất Thăng Long để sau đó viết ra cuốn "Vũ Trung tùy bút" - cuốn sách không chỉ là thái độ của một nhà Nho với triều đình phong kiến mà còn là nguồn sử liệu quý hiếm về Thăng Long xưa.

Nhất Cống Sùng, nhì Cống Vẽ

Ở thế kỷ 19, thành ngữ Hà Nội có câu: "Nhất Cống Sùng, nhì Cống Vẽ". Bà Cống Vẽ ở phố Hàng Gai, bà Cống Sùng ở phố Hàng Bông - đây là 2 người phụ nữ giàu nhất thành Hà Nội thời vua Tự Đức. Bà Cống Vẽ (bà quê Kẻ Vẽ, nay thuộc phường Đông Ngạc, quận Bắc Từ Liêm) chuyên buôn bán sợi gai, bao gai. Còn bà Cống Sùng chuyên buôn bán bông, một nguyên liệu quan trọng làm ra vải, chăn, áo ấm. 

Năm 1883, chính quyền Pháp đã lấy nhà Cống Vẽ ở phố Hàng Gai làm trụ sở Tòa Công sứ đầu tiên vì nhà bà thuộc loại đẹp và sang nhất Hà Nội khi đó. Khi xây xong Tòa Công sứ của mình, người Pháp đã phải trả lại nhà và đền tiền cho bà trong quãng thời gian ở đó khiến bà không buôn bán được.

Đến lúc người Pháp nắn lại phố cho thẳng, họ cũng trả ơn bằng cách xén nhà bà làm vỉa hè (đoạn phố không có hè ấy nay vẫn còn). Đến cuối thế kỷ 19, vợ nhà yêu nước Lương Văn Can (được gọi là bà Cử) cũng buôn bán giỏi giang để chồng có tiền mở và duy trì phong trào Đông Kinh nghĩa thục. 

Đầu thế kỷ 20 thì có bà Hoàng Thị Minh Hồ (vợ nhà tư sản Trịnh Văn Bô), bà Vương Thị Lài... là con gái phố Hàng Ngang, Hàng Đào, Hàng Đường, Hàng Gai xưa buôn bán giỏi đến mức họ có quyền chọn chồng.

Khi đó có câu "phi Cao đẳng bất thành phu phụ", ý là các chàng trai không học cao đẳng thì đừng bao giờ nghĩ đến việc lấy họ làm vợ. Đáng khâm phục là các bà, các cô xưa hầu như đều không được cha mẹ cho đi học chữ, học tính toán. 

Chuyện buôn bán do đàn bà chuyên trách

Có 3 điều rất lạ là việc buôn bán ở châu Á xưa và nay thường xuyên do đàn ông đảm nhiệm, thế nhưng ở Việt Nam lại hoàn toàn do đàn bà con gái chuyên trách. Điều lạ thứ hai là theo quy định của Nho giáo thì một người phụ nữ mẫu mực phải là người chịu sống phụ thuộc vào một người đàn ông là cha, chồng, hoặc cho trai trong suốt cuộc đời họ.

Họ không có tư cách riêng, cũng như không bao giờ được khuyến khích thể hiện năng lực cá nhân, không được tham gia vào các sinh hoạt chính trị liên quan đến chính cuộc sống của họ. Vậy tại sao các bà, các cô ngày xưa lại làm công việc kiếm tiền, tay hòm chìa khóa giỏi như vậy? 

Và điều lạ lùng thứ ba là các bà không được cha mẹ cho đi học chữ Nho, không được tính toán như đàn ông vì quan niệm "đàn bà học chữ để cãi chồng". Ấy vậy mà họ vẫn kinh doanh được, và kinh doanh rất giỏi. 

Vào cuối thế kỷ 19, vì buôn bán phải nộp thuế nên một số hiệu buôn lớn ở Hà Nội đã thuê các thầy Ký tận trong Sài Gòn để tính toán lỗ lãi. Đến nửa đầu thế kỷ 20, khi số người Hà Nội có bằng Thành chung hay bằng Tú tài bản địa (còn gọi là Tú tài 1) nhiều lên thì các hiệu không thuê các thầy KLys từ Sài Gòn nữa mà thuê người Hà Nội để giảm chi phí.

Thế nhưng nhiều cô bác, các cô không biết chữa, buôn bài bán bè rất lớn nhưng chẳng ai thuê. Đầu họ như máy tính thời nay, không có sổ sách nhưng các bà nhớ như in từng số lẻ ai nợ, ai thiếu, không sai cắc nào. Đây là điều mà nhiều nhà nghiên cứu lịch sử không giải thích được.

Không chỉ kiếm tiền làm giàu và tay hòm chìa khóa, các bà còn ứng xử với bên nhà chồng rất biết điều và nín nhịn. Các bà luôn coi chồng là chiếc cột cái về tinh thần trong gia đình, không bao giờ tỏ ra mình là kẻ làm ra tiền cho dù ở chợ họ chẳng sợ ai. Đó cũng là đức tính hy sinh của phụ nữ Việt Nam, một điều cũng rất lạ.

Xem thêm: Cuộc đời lẩn khuất nhiều bi kịch của Me Tư Hồng - nữ đại gia đầu tiên tại Việt Nam