Lê Lợi hạ đồn Đa Căng, đả thông Thanh - Nghệ, công đầu thuộc về bà lão hành nghề đỡ đẻ

Lê Lợi sinh ra trong một gia đình giàu có ở Thanh Hóa, trưởng thành trong thời kỳ nhà Minh đô hộ nước Việt. Thời bấy giờ, có nhiều cuộc khởi nghĩa của người Việt nổ ra chống lại quân Minh nhưng đều thất bại. Vào năm 1418, Lê Lợi tổ chức cuộc khởi nghĩa Lam Sơn với lực lượng ban đầu khoảng vài nghìn người.

Trong giai đoạn đầu (1418–1423), nghĩa quân Lam Sơn gặp rất nhiều khó khăn, thường hứng chịu các cuộc càn quét của quân Minh và quân Ai Lao, chịu tổn thất lớn. Các tướng Lam Sơn là Lê Lai và Lê Thạch tử trận. Nghĩa quân lúc bấy giờ chỉ có thể thắng những trận nhỏ. 

Vào thời điểm đó, Nguyễn Chích đã hiến kế với Lê Lợi rằng: "Nghệ An là nơi hiểm yếu, đất rộng người đông. Tôi đã từng qua lại Nghệ An nên rất thông thuộc đường đất. Nay hãy đánh trước lấy Trà Lân, chiếm cho được Nghệ An để làm chỗ đứng chân, rồi dựa vào nhân lực tài lực đất ấy mà quay ra đánh Đông Quan thì có thể tính xong việc dẹp yên thiên hạ".

Nghe thấy có lý, Lê Lợi liền quyết định tiến quân vào Nghệ An và công việc quan trọng bậc nhất là tiêu diệt được đồn Đa Căng (nay là xã Vạn Hòa, huyện Nông Cống, Thanh Hóa).

Đây là đồn lũy giữ vị trí trọng yếu của quân Minh. Thành này được bố trí lực lượng mạnh và do chủ tướng Lương Nhữ Hốt chỉ huy. Giặc Minh vô cùng cảnh giác, chúng không cho bất cứ ai đến khu vực quanh đồn. Việc canh giữ được kiểm tra kỹ lưỡng, nội bất xuất ngoại bất nhập.

Muốn chiếm được thành này cần dùng lực lượng lớn. Nếu hạ được thì tổn thất cũng rất lớn. Đây là điều nghĩa quân Lam Sơn vô cùng lo lắng, phân vân.

Trong lúc cả nghĩa quân đang "vò đầu bứt tai" suy nghĩ kế sách thì có một bà lão làm nghề đỡ đẻ, gọi là mụ Vườn đã xin làm nội ứng giúp chiếm đồn Đa Căng. Nhìn có vẻ đây là bà lão yếu ớt nhưng công sức của bà với nghĩa quân thì không hề nhỏ.

Về phía quân Minh, thấy bà già yếu ớt không có khả năng làm hại nên chúng cho phép bà ra vào đồn trại để lo việc hầu hạ, chăm sóc vợ con tướng giặc khi sinh nở.

Quân Minh tính trong tính ngoài, tính trên tính dưới nhưng không thể tính được chuyện bà lão trói gà không chặt lại là tình báo cho nghĩa quân Lam Sơn. Mỗi lần ra vào đồn, mụ Vườn lại đem vô số tin tức quan trọng báo cho nghĩa quân.

Khi nhận được lệnh phải để ý cách canh phòng, bố trí lực lượng phục vụ cho cuộc tấn công sắp tới, mụ Vườn đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao.

Khi đã nắm chắc nội tình của giặc, nghĩa quân Lam Sơn do Lê Lợi chỉ huy đã tổ chức đánh úp đồn Đa Căng vào ngày 20 tháng 9 năm Giáp Thìn (tức ngày 12/10/1424), giành được thắng lợi lớn.

Trong Đại Việt sử ký toàn thư có chép về việc này như sau: "Mùa thu, tháng 9, ngày 20, vua chỉ huy quân và voi đánh úp đồn Đa Căng, phá được đồn này. Tham chính nhà Minh là Lương Nhữ Hốt chỉ chạy thoát được thân mình, ta thu hết khí giới, đốt phá đồn giặc.

Đô chỉ huy sứ nhà Minh Nguyễn Suất Anh đem quân đến cứu viện, nhưng đồn đã mất. Anh chưng hửng, không chỗ bấu víu, vua lại đánh bại chúng. Anh chạy vào thành Tây Đô. Vợ con của Anh bị ta bắt được, vua đều tha cho về cả".

Sách Lam Sơn thực lục chép, trong trận này "ta đánh thắng, giặc thua to, chạy vào Tây Đô", "giặc bị chém đầu và chết đuối hơn 1.000 tên".

Chiến thắng giòn giã này đã khai thông đường tiến vào Nghệ An của nghĩa quân. Từ đó liên tiếp hạ được các thành lũy, đồn trại của giặc. Trong vòng chưa đầy một năm kể từ khi thực hiện kế hoạch của Nguyễn Chích, quân Lam Sơn đã làm chủ cả một vùng rộng lớn từ Thanh Hóa đến Thuận Hóa.

Sau khi hạ được đồn Đa Căng, để củng cố tinh thần nghĩa quân, Lê Lợi đã tổ chức ban thưởng. Công đầu thuộc về mụ Vườn.

Ông còn cho đổi tên Đa Căng có nghĩa là khoe nhiều như bọn giặc từng tự đắc về lực lượng của chúng, đặt lại thành tên gọi Bất Căng nghĩa là không sợ cũng có nghĩa là không khoe được.

Hiện nay tại làng Bất Căng còn một số dấu tích liên quan đến cồn Bà Già là nơi chôn cất mụ Vườn. Nền đồn lính của quân ta gọi là Phong Bái, đường quân ta đi gọi là Vân Lộ đều mang ý nghĩa phong vân đắc lộ, đường mây gặp gió, thênh thang tiến bước đi đến chiến thắng của nghĩa quân Lam Sơn.

Xem thêm: Lê Lợi và Trần Nguyên Hãn, rốt cuộc ai có thành kiến với ai?