Nhắc đến Phố Hiến sầm uất thuở nào, đừng quên công lao của vị "phúc thần" Lê Đình Kiên

Thân thế ít biết của Lê Đình Kiên

Sử chép, Lê Đình Kiên (1621 - 1704), quê gốc ở Bái Trại (nay là Thiết Đinh, còn gọi là Thiết Đanh), xã Định Tường (nay thuộc thị trấn Quán Lào), huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hóa. Cha mất sớm, ông sống với mẹ một thời gian thì được Tả tướng Hờn (Tả đô đốc Hàn Tiến - Lê Văn Hiểu) ở Tĩnh Gia (Thanh Hóa) nhận về nuôi. Cả đời ông Hàn Tiến có 10 người con nuôi, trong đó có 6 trai và 4 gái.

Năm Lê Đình Kiên lên 6 tuổi, một lần hai mẹ con đang đi thì bắt gặp Tả đô đốc. Thấy cậu bé khôi ngô kháu khỉnh, ông xin nhận làm con nuôi với lời hứa sẽ nuôi dạy thành tài. Nhờ có cha nuôi là Tả Đô đốc và là phò mã của nhà Chúa nên Lê Đình Kiên được ở trong Phủ Chúa. Ông lớn lên và học hành tại đây.

Vị "phúc thần" giúp Phố Hiến trở thành thương cảng sầm uất

Lê Đình Kiên lớn lên trong cảnh Đàng Ngoài loạn lạc, chiến tranh triền miên. Từ trấn Sơn Nam đến vùng đông bắc, thổ phỉ làm loạn,trộm cướp giữa ban ngày. Triều đình đã cử người đi dẹp nhưng không thể ổn định nổ.

Vào năm 1664, Lê Đình Kiên (43 tuổi) phụng mệnh triều đình làm trấn thủ trấn Sơn Nam. Ông ra sức ổn định tình hình xã hội, đồng thời đánh dẹp bọn Tàu Ô (hải tặc Trung Quốc). 

Ở thời điểm đó, nhà Thanh đánh bại và lên thay nhà Minh, tàn quân con cháu nhà Minh chạy trốn Mãn Thanh đến đây quấy nhiễu dân chúng nước Nam. Lê Đình Kiên dành nhiều công sức dẹp loạn và chiêu dụ đám quân người Hoa này, rồi lập những làng ở Phố Hiến cho họ sinh sống. Thời bấy giờ, Phố Hiến được gọi là Vạn Lai Triều.

Theo tìm hiểu, trước khi Lê Đình Kiên đến trấn thủ, nơi đây cũng đã phát triển giao thương với Trung Quốc, Nhật Bản, Đông Nam Á và châu Âu. Triều đình không ứng phó kịp với mánh lới độc quyền của thương nhân nước ngoài, các quan ở đây cũng tìm cách bưng bít để kiếm lời.

Hoạt động giao thương ở Vạn Lai Triều nhìn thì nhộn nhịp, đông đúc tàu thuyền qua lại nhưng sắp xếp không hợp lý, vô tổ chức. Khi Lê Đình Kiên đến đây, ông đã nhận ra điều này và nhanh chóng sắp xếp để có quy củ trật tự, khiến giao thương trở nên thuận lợi hơn. Nhiều người dân trong vùng thời đó có câu rằng: "Thứ nhất kinh kỳ, thứ nhì Phố Hiên" cũng vì thế.

Trong thời gian trấn thủ nơi này, Lê Đình Kiên còn giúp thương nhân nước ngoài thuận tiện giao thương ở Vạn Lai Triều. Trước đây, các lái buôn nước ngoài đều phải dừng ở bến Vân Đồn, mà từ Vân Đồn vào đất liền khó khăn, các thương nhân nước ngoài muốn xin được đi vào phía trong. Ông Kiên đã làm tấu xin triều đình cho thương nhân ngoại quốc đến bến Vạn Lai Triều để thuận lợi buôn bán. Cúng vì thế mà thương nhân Hà Lan, Pháp. Anh được đến cảng này.

Chưa hết, ông Lê Đình Kiên còn chiêu mộ dân chúng từ các trấn đến đây sinh sống, buôn bán. Nhờ đó mà Vạn Lai Triều càng phát triển hơn. Ông cũng mang câu trúc làng Thiết Đinh quê ông đến Hưng Yên. Ông cho xây dựng thêm các làng xã, chợ theo kiểu kiến trúc này.

Trong An Nam ký du của Phạm Bỉnh Khuê có chép rằng: "Ở đây dừng lại tất cả thuyền bè nước ngoài từ bốn phương đến buôn bán ở Đàng Ngoài. Các quan chức được đặt ở đây và có cả một đồn lính, ở đây có những phố buôn bán, chừng mười phố, gọi là Thiên Triều".

Vạn Lai Triều phát triển văn minh chẳng khác nào Kinh đô. Khu phố Bắc Hòa mở rộng thành 3 phố thượng, trung, hạ. Người dân nơi đây truyền tụng rằng:

Bến nễ độ gió nâng thuyền gấm

Phố Bắc Hoà nguyệt ngắm rèm the

Thú đô hội trong ngoài chẳng thiếu

Vạn Lai Triều là tiểu kinh đô.

Ông Lê Đình Kiên đã giúp Phố Hiến trở thành thương cảng siêu sầm uất, giúp cuộc sống của nhân dân Hưng Yên sung túc hơn. Ông còn thay mặt chúa giao tiếp với thương nhân ngoại quốc. Ông được triều đình phong làm đặc tiền phụ quốc Thượng tướng quân, Hữu đô đốc Thiếu Bảo, tước Quận công.

Tưởng nhớ vị "phúc thần" Phố Hiến

Lúc ông Lê Đình Kiên mất, cả người Việt và người nước ngoài ngụ tại Phố Hiến đều dựng bia ghi công. Công lao của ông được lưu truyền, khắc ghi qua 2 tấm bia. Nội dung 2 bia cơ bản giống nhau, đều ca ngợi công đức của ông. Bia thứ nhất do nhân dân địa phương dựng năm Thái Bảo 8 (1772). Bia thứ hai do Tài trưởng Hải Nam là Trần Đế Đào, người Hoa dựng năm Bảo Thái 4 (1723). 

Theo nhà nghiên cứu Hoàng Khôi, văn bia của dân địa phương có đoạn: "Ông còn có những cái đáng yêu mến, với người nghĩa phụ thì một lòng kính mộ, từ trước tới sau dạy được thói dân, đức thêm dày dặn hòa với khách phương xa nên Vạn Lai Triều làng ở yên vui, thuế tô khoan nhẹ, tỏ được ơn trên, chung một lòng dân”.

Văn bia do Trần Đế Đào soạn năm 1723 có đoạn “Tàu thuyền qua lại thường lấy Vạn Lai Triều làm bến nên từ ngày buôn bán tới nay đã vài mươi năm, vui vẻ nghề nghiệp, kẻ gần thì mừng, người xa thì tới, thảy đều nhớ ơn của Anh linh vương, tiếc đức Thái Bảo họ Lê không biết bao giờ là hết”.

Ông mất năm 1704, thọ 84 tuổi, nhân dân thương tiếc lập miếu thờ gọi là miếu Anh Linh Vương, miếu này nay không còn. Hiện nay nhà thờ ở làng Thiết Đanh, quê hương Lê Đình Kiên ở Thanh Hóa vẫn còn lưu hai câu đối ca ngợi công đức của ông:

Đại đức tứ dân, danh tại sử

Sinh vi lương tướng tử vi thần

Nghĩa:

Đức ở trong dân, danh lưu sử sách

Sống là ông tướng tốt, chết thành thần

Và:

Trị sự liêm bình, kim cổ đan thanh tuế tích

Tại nhân đức trạch, Bắc Nam kim thạch minh danh

Nghĩa:

Việc cai trị công bằng và liêm chính mãi mãi tiếng ghi sử sách

Đức lớn cho dân cậy, cả Việt Nam lẫn Trung Hoa danh khắc vào đá vàng.

Xem thêm: Chuyện về 3 ngôi mộ cổ của thương nhân Nhật Bản và tấm lòng nghĩa tình của người Hội An