Lê Lợi và Trần Nguyên Hãn, rốt cuộc ai có thành kiến với ai?

Đại Việt thông sử có chép: Khi nhà Hồ mất, quân Minh xâm lược, trăm họ lầm than, Trần Nguyên Hãn nuôi chí cứu đời giúp dân. Khi biết Lê Lợi là người tài, ông vào Thanh Hóa tìm Lê Lợi, một lòng đi theo. Lê Lợi biết tài lược của ông nên đãi ngộ rất hậu, cho dự bàn mưu kín, cho theo đánh giặc lập công. 

Tháng 3/1428, Trần Nguyên Hãn đã được phong làm Tả Tướng Quốc. Thế nhưng sau cuộc kháng chiến, triều đình bắt đầu xuất hiện tranh chấp, Trần Nguyên Hãn xin về ở Ẩn. Lê Lợi đồng ý nhưng dặn cứ 1 năm 2 lần vào triều chầu vua. Sau khi về quê, ông cho dựng phủ lớn, đóng thuyền to, chính điều này đã tạo điều kiện cho những kẻ ghen ghét thừa cơ buông lời xúi giục nhà vua. Ông bị quy kết lộng hành và có âm mưu phản nghịch. Lê Lợi lệnh cho 42 lực sĩ xá nhân đến bắt ông về triều xét hỏi. Trên đường lên kinh, ông tự trầm mình xuống bến Đông Hồ trên dòng sông Lô tự vẫn. 

Trần Nguyên Hãn có thành kiến gì với Lê Lợi?

Cho đến nay, vụ án Trần Nguyên Hãn thường được xem là 1 án oan, hay đúng hơn, đó là một tai bay vạ gió. Có người nói, tất cả bắt nguồn từ sự nghi kỵ 1 chiều của Lê Lợi. Song cũng có nghiên cứu chỉ ra, đây là vụ án 2 chiều. Không chỉ Lê Thái Tổ có thành kiến với Trần Nguyên Hãn mà ngược lại, Hãn cũng có thành kiến với Lê Lợi.

Đọc lại các sử liệu hiện có về Trần Nguyên Hãn thì có thể thấy 1 điểm: Trần Nguyên Hãn không phục Lê Lợi. Tang thương ngẫu lục viết: Trần Nguyên Hãn ngủ đêm ở đền Lý Ông Trọng, nghe được chuyện thượng đế cho Lê Lợi làm vua, Lê Trãi (tức Nguyễn Trãi) làm tôi. Ông bèn đi tìm Nguyễn Trãi để thuật lại. Nguyễn Trãi đến đền đó để hỏi lại, thì thần bảo sang hỏi ở đền bà chúa Tiên Dung. Tiên Dung cũng nói như thế. Trần Nguyên Hãn và Nguyễn Trãi bèn vào Lam Sơn tìm Lê Lợi. Khi đến nơi thì “thấy Thái Tổ đương mặc áo nâu ngắn, vác bừa xua bò từ ngoài ruộng về. Vào ở mấy hôm, nhân gặp ngày giỗ, Thái Tổ giết lợn làm cỗ. Ông [tức Nguyễn Trãi] xuống bếp đun nấu. Thấy Thái Tổ cầm dao cắt thịt, vừa cắt vừa ăn, ông bảo riêng với ông Trần [Nguyên Hãn] rằng: “Bà Tiên Dung nói dối ta”. Hai người bèn bỏ về đền Tiên Dung đòi vàng lại. Tiên Dung báo mộng, giải thích rằng vì sao trên trời chưa giáng nên mới như thế. 

Sau đó, Nguyễn Trãi và Trần Nguyên Hãn quay lại Lam Sơn lần nữa, thấy Lê Lợi đêm nằm đọc binh thư, mới đẩy cửa bước vào xin quy thuận. Điều đó cho thấy ấn tượng ban đầu của Trần Nguyên Hãn và Nguyễn Trãi về Lê Lợi rất xấu, chẳng những tướng mạo tầm thường (áo nâu, vác cày, xua bò), mà hành vi cũng lỗ mãng (vừa cắn thịt, vừa ăn vụng). Đương nhiên, về sau Nguyễn Trãi đã có sự đánh giá khác đi. Nhưng Trần Nguyên Hãn thì vẫn thế, cứ mãi có ấn tượng tiêu cực về tướng mạo của Lê Lợi.

Ông cũng từng nhận xét Lê Lợi “có tướng như Việt vương”. Sử ký, Việt vương Câu Tiễn thế gia có nói: Phạm Lãi gửi thư cho Đại phu Chủng rằng: “Vua Việt là người cổ dài, miệng diều hâu có thể cùng lo lúc hoạn nạn, nhưng không thể cùng vui sướng với ông ta”. Tướng như Việt vương Câu Tiễn tức cũng là người ăn cháo đá bát, giết hại công thần.

Tiên tri có 2 loại: Loại thứ nhất là thấy trước sự việc chưa phát sinh, đó mới là tiên tri; Loại thứ hai là dự đoán sự phát sinh của một sự việc, rồi bị ám ảnh về điều đó, liên tục hành xử theo hướng đó cho đến khi biến cổ thực sự xảy ra, gọi là lời tiên tri ứng nghiệm.

Tiên tri tự ứng nghiệm nghĩa là tự mình tạo ra kết cục mà mình đã dự đoán một cách vô thức. Trần Nguyên Hãn rơi vào trường hợp đó. Ông tự nhận xét tiêu cực về Lê Lợi. Việc đó mà lọt ra ngoài đến tai vua (thực tế đã lọt ra thật) thì liệu ông có còn được Thái Tổ tín nhiệm nữa không? Tất nhiên là không. Người ta nói vạ từ miệng mà sinh ra. Điều này là nói về trường hợp của Trần Nguyên Hãn.

Mối quan hệ quân - thần tan vỡ

Hãn mặc nhiên nghĩ rằng Lê Lợi là người xấu. Ông tự ý "làm nhiều nhà cửa, xây bằng gạch hoa và đóng thuyền chở binh khí”. Thế mà khi Lê Lợi sai lực sĩ xá nhân đến bắt về hỏi tội thì Trần Nguyên Hãn vội kết luận: "Tôi với hoàng thượng cùng mưu cứu nước, cứu dân, nay sự nghiệp lớn đã thành, hoàng thượng nghe lời gièm mà hại tôi. Hoàng thiên có biết xin soi xét cho".

Trần Nguyên Hãn không nhận thấy những việc mình làm là vi phạm quốc pháp, gieo sự nghi ngờ mà vội vàng chụp mũ Lê Lợi muốn giết mình, còn kêu gào ông trời phân xử. Lê Anh Chí đã chỉ ra một chi tiết khá thú vị: Hãn vừa dứt lời, trời liền nổi sóng dìm chết.

Nhìn lại ngôn hành của Hãn thì cũng có thể thấy chính ông cũng là 1 trong những nguồn gây ra cái chết của bản thân. Chính Trần Nguyên Hãn tự gieo rắc những nhận xét tiêu cực về Lê Lợi, qua đói làm xói mòn uy tín của chính mình. Những lời nhận xét đó nếu không khơi lên mối hiềm nghi trong lòng lê Lợi thì chí ít cũng làm trầm trọng thêm sự nghi ngờ đó. 

Hậu quả của việc vua tôi cùng tích lũy nghi ngờ lẫn nhau là mối quan hệ bị rạn nứt. Mối quan hệ quân thần bị rạn nứt thì người chịu thiệt nhiều nhất chính là thần tử. Đương nhiên, nói đi thì cũng phải nói lại, Trần Nguyên Hãn không phải là người duy nhất chịu trách nhiệm, cũng chưa chắc đã là người chịu trách nhiệm chính. Mối quan hệ quân thần giữa ông và Lê Thái Tổ sở dĩ tan vỡ, còn do một nguyên nhân chính trị sâu xa khác. 

Lời trần thuật về vụ án này ghi trong Đại Việt thông sử, truyện Trần Nguyên Hãn, cũng như trong Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Việt sử cương mục tiết yếu là xuất xứ từ một tư liệu thời nhà Mạc - bộ Lê triều khiếu vịnh thi tập của Hà Nhậm Đại. Trong phần thơ vịnh Trần Nguyên Hãn, Hà Nhậm Đại có nói đến một chi tiết mà Lê Quý Đôn về sau đã cắt bỏ. Đó là, “đến khi Thái Tổ lên ngôi, Trần Cảo bị giết, Hãn rất bất bình”, mới nói Lê Lợi có tướng như Việt vương. Vậy Trần Cảo là ai? 

(Tổng hợp từ Zing, Thanh Niên)

Xem thêm: Bốn thuyết khác nhau về cái chết đầy bí mật của Trần Cảo - vị vua bù nhìn do Lê Lợi dựng lên