Kỳ án Đỗ Thích thí Đinh Đinh: Sử Tống nói gì về vai trò của Đinh Liễn trong triều đại nhà Đinh?

Theo báo Thanh Niên, để đi tìm sự thật về cái chết của vua Đinh Bộ Lĩnh và con trai Đinh Liễn, các nhà nghiên cứu đã phải cố công tìm kiếm các nguồn tài liệu gần với thời điểm xảy ra sự kiện. Nguồn tư liệu lịch sử Đại Việt về chủ đề này dừng lại ở thế kỷ 14 với bộ Đại Việt sử lược.

Sách này rõ ràng đã đứng về phía Lê Hoàn, nói rằng Đinh Điền và Nguyễn Bặc đã e ngại Lê Hoàn "gây bất lợi cho đứa con thơ". Đó cũng chính là lời cáo buộc dối trá mà Quản Thúc, Sái Thúc, Hoắc Thúc đã dùng để tấn công Chu công Đán. Và đi xa hơn nữa, ta chỉ còn những tư liệu nhà Tống để lại. Điều đáng ngạc nhiên là bức tranh lịch sử triều Đinh trong sử liệu của nhà Tống lại có điểm khác biệt đến bất ngờ. Một trong số đó phải nhắc đến câu chuyện về Đinh Liễn.

Đinh Liễn là ai?

Đinh Liễn (940 - Tháng 10, 979) hay Đinh Khuông Liễn là người động Hoa Lư, châu Đại Hoàng (nay là Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình). 

Sử chép, Đinh Bộ Lĩnh có 3 người con trai là Đinh Liễn, Đinh Hạng Lang, Đinh Toàn. Đinh Liễn là con trưởng của vua Đinh và là người con trai duy nhất sinh ra, trưởng thành trước khi Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi.

Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi lập 5 hoàng hậu nhưng sử không ghi rõ Đinh Liễn là con của bà Hoàng hậu nào. Chỉ chắc chắn rằng, ông không phải con bà Dương hậu - người sinh ra Đinh Toàn và cũng không phải là con bà Hoàng hậu mẹ của Ngô Nhật Khánh. Cũng có khả năng, mẹ Đinh Liễn mất trước khi Đinh Bộ Lĩnh đăng cơ (năm 968) và đó cũng có thể là một lý do mà Đinh Tiên Hoàng không lập ông làm Thái tử.

Sử chép, Đinh Liễn từng được Đinh Bộ Lĩnh cử làm con tin ở triều đình Cổ Loa suốt 15 năm rồi theo cha dẹp loạn 12 sứ quân và còn thay cha trong việc giao bang với Trung Quốc. Khi Đinh Bộ Lĩnh xưng đế, ông được phong chức Nam Việt vương nhưng lại không được chọn làm Thái tử, thay vào đó là Đinh Hạng Lang, một người con khác của Đinh Bộ Lĩnh.

Chính việc bỏ trưởng lập thứ, rồi dẫn đến sự kiện Đinh Liễn sai người giết Hạng Lang để tranh ngôi Thái tử, là một chuỗi các sự kiện khiến nhiều sử gia sau này chỉ trích quyết định thiếu sáng suốt của Đinh Bộ Lĩnh. Cuối cùng, ông cùng cha bị sát hại trong vụ án bí ẩn nhất sử Việt: Đỗ Thích thí Đinh Đinh.

Lịch sử sáng lập nhà Đinh dưới góc nhìn sử gia thời Tống

Triều đại nhà Đinh tương đương với thời kỳ hai vua đầu tiên của nhà Bắc Tống. Trung Quốc là quốc gia có bề dày kinh nghiệm trong việc lưu trữ tư liệu và biên soạn lịch sử. Âu Dương Tu (1007 - 1072) là một trong các sử gia sớm nhất đã chép lại các thông tin lịch sử về dòng họ Đinh cầm quyền ở nước ta - mà bấy giờ họ gọi là Tĩnh Hải quân - trong Tân ngũ đại sử và Kê cổ lục. Một sử liệu quan trọng khác là Tục tư trị thông giám trường biên được Lý Đảo (1115 - 1184) biên soạn vào đầu thời Nam Tống (tương đương với thời nhà Lý).

Các thông tin lịch sử chép trong những bộ sử này cho ta biết rằng, Đinh Bộ Lĩnh là con của Thứ sử Hoan Châu Đinh CônG Trứ - nha tướng của Dương Đình Nghệ. Sau khi Đinh Công Trứ chết, Đinh Bộ Lĩnh nối nghiệp. 

Đến năm 963, Ngô Xương Văn chết. Mười hai châu trong nước nổi loạn. Đinh Bộ Lĩnh cùng Đinh Liễn đem quân dẹp loạn. Dân chúng cảm ơn đức, nên suy tôn Đinh Bộ Lĩnh làm Giao Châu súy, hiệu là Đại Thắng vương. Đồng thời cho Đinh Liễn làm Tiết độ sứ.

Đến năm 965, Nam Hán đã phong cho Đinh Liễn làm Giao Châu tiết độ (theo sử Việt, năm này loạn sứ quân mới vừa bắt đầu). Đinh Bộ Lĩnh xưng vương 3 năm thì nhường ngôi cho con là Đinh Liễn.

Đinh Liễn lên ngôi (vua) được 7 năm thì nghe tin nhà Tống đã tiêu diệt Nam Hán, nên sai sứ sang thần phục nhà Tống. Tống Thái Tông phong cho Đinh Liễn làm Kiểm hiệu Thái sư sung Tĩnh Hải quân Tiết độ sứ, An Nam đô hộ.

Theo quan điểm của nhà Tống, triều đại nhà Đinh từ năm 965 đến năm 980 gồm có 3 “vua”: Đinh Bộ Lĩnh, Đinh Liễn và Đinh Toàn. Nhưng Việt sử chỉ thừa nhận nhà Đinh có 2 vua, không bao gồm Đinh Liễn. Đinh Liễn cùng lắm chỉ là “vua” khi nước ta cần giao thiệp với Trung Quốc, như lời Ngô Sĩ Liên nói “từ đấy về sau có sai sứ sang nhà Tống thì lấy Liễn làm chủ”.

Tản Đà cho rằng, đó là một thủ thuật ngoại giao. Nguyên nhân là vì "vua Đinh dẫu nhận phong ở Tầu mà trong bụng thật không yên chịu”. Vấn đề nằm ở chỗ cách làm này rõ ràng đã bồi đắp vị thế chính trị cho Đinh Liễn. Nhưng thực tế Đinh Bộ Lĩnh không có ý định truyền ngôi cho Đinh Liễn. Điều này dẫn đến những mâu thuẫn trong nội bộ triều Đinh đã tạo điều kiện cho vụ Đỗ Thích thí Đinh Đinh nổ ra.

Dấu ấn của Đinh Liễn và vụ án Đinh Hạng Lang

Trong quá trình dẹp loạn 12 sứ quân, dựng lên triều Đinh, cũng như trong việc bang giao với nhà Nam Hán và nhà Tống, vai trò của Đinh Liễn rất rõ nét. Thế nhưng, ngay từ buổi đầu của sự nghiệp, chúng ta đã thấy Đinh Bộ Lĩnh tỏ thái độ lạnh lùng tàn nhẫn với sự sống chết của Đinh Liễn.

Đinh Bộ Lĩnh cho Đinh Liễn làm con tin của nhà Ngô. Năm 951, Thiên Sách vương và Nam Tấn vương nhà Ngô đi đánh Hoa Lư, đã cho treo Đinh Liễn lên cây sào để uy hiếp Đinh Bộ Lĩnh. Đinh Bộ Lĩnh không nao núng, còn sai hơn 10 tay nỏ nhắm bắn vào Đinh Liễn. Hai vương kinh ngạc trước sự tàn nhẫn đó nên đã bãi binh.

Sau khi triều đình Ngô rơi vào hỗn loạn, Đinh Liễn từ Hoa Lư trốn về và đã đóng một vai trò quan trọng trong tiến trình đẹp loạn 12 sứ quân. Sử sách Trung Hoa đã ghi nhận rằng, Đinh Liễn là người đã chỉ huy quân đội đánh vào kinh đô nhà Ngô và dẹp tan các thế lực sứ quân quan trọng nhất. 

Các sự kiện chính trị hiếm hoi của triều Đinh được sử gia Việt chép lại cũng cho thấy: Phân bố quyền lực khi triều Đinh thành lập nghiêng hẳn về phe Đinh Liễn. Lê Hoàn - người “theo giúp Nam Việt vương Liễn” - được phong làm Thập đạo tướng quân, chỉ huy binh mã trong cả nước. Bản thân Đinh Liễn được giới thiệu với bên ngoài là “vua” của Giao Châu.

Ưu thế chính trị này còn được thể hiện bằng hàng trăm cột kinh do Đinh Liễn dựng ở Hoa Lư với lời văn huênh hoang về việc tranh quyền, giết em trai là Đại Đức Đính Noa Tăng Noa. Đó hẳn là Đinh Hạng Lang - người được Đinh Bộ Lĩnh chọn làm thái tử kế ngôi và bị giết đầu năm 979

Đinh Liễn vượt qua ranh giới cường thần chính thức trở thành phản thần. Trong bối cảnh chính trị như thế, Đinh Bộ Lĩnh và Đinh Liễn cùng lúc bị giết trong một sự kiện được kể lại hết sức mù mờ. Phải chăng Đỗ Thích và Lê Hoàn đã lợi dụng mâu thuẫn đó để mưu đồ làm vua? Hay phải chăng các đại thần Nguyễn Bặc, Lê Hoàn vì chính nghĩa đã liên minh nhau lại trong một cuộc binh biến mà cả hai Đinh đều chết? Đó là những câu hỏi chưa có lời giải đáp rốt ráo.  

(T/h Wiki, sách Mật bổn - những bí ẩn lịch sử Việt Nam cổ trung đại)

Xem thêm: 3 điểm vô lý trong ghi chép Đỗ Thích giết vua Đinh