Sử gia nhà Nguyên: Trận Bạch Đằng 1288 đã diệt gọn thủy quân Nguyên

Diệt thuyền lương ở Vân Đồn

Sau 2 lần thất bại vào các năm 1258 và 1285, cuối năm 1287, Hốt Tất Liệt cử con trai là Thoát Hoan mang quân sang xâm lược Đại Việt lần thứ 3, trực tiếp chỉ huy, huy động lực lượng với 92.000 quân và 500 thuyền chiến. Hốt Tất Liệt cũng nhận định, khó khăn lớn nhất của quân Nguyên chính là lương thực.

Để khắc phục, vua Nguyên đã cử Trương Văn Hổ dẫn đoàn thuyền 14.300 thạch lương di chuyển bằng đường biển tiến vào nước ta tiếp ứng cho Thoát Hoan.

Cuối tháng 12 âm lịch, khi đoàn thuyền vận tải lương thực của quân Nguyên Do Trương Văn Hổ chỉ huy tiến vào nước Việt đã bị Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư chỉ huy tiêu diệt gọn trong trận Vân Đồn. 

Sử Nguyên có chép, trận này quân của chúng chỉ mất 11 thuyền, lương mất hơn 14.300 thạch. Thế nhưng theo sách An Nam Chí lược thì Trương Văn Hổ chỉ chạy thoát trên một thuyền. 

Chiến thắng trận Vân Đồn có ý nghĩa rất to lớn đối với toàn bộ cuộc chiến lần thứ 3 của quân và dân ta. Đại Việt Sử ký toàn thư có chép: "Thượng hoàng nói: Quân Nguyên chỉ nhờ về lương cỏ khí giới, nay ta đã bắt được, sợ nó chưa biết tin, hoặc giả còn hung hăng chẳng? Bèn tha cho người bị bắt đến quân doanh quân Nguyên để báo tin. Quả nhiên quân Nguyên rút lui”.

Thiếu lương thực khiến quân Nguyên lâm vào tình thế khó khăn. Thêm nữa, khi đó là mùa hè, thời tiết nóng nực khiến chúng vô cùng khổ sở. Do gặp quá nhiều bất lợi nên quân Nguyên đành phải tổ chức rút lui về Trung Quốc theo nhiều hướng khác nhau.

Trong Nguyên sử ở phần Ngoại di, viết nước An Nam, cho biết các tướng bàn với Thoát Hoan rằng: “Ở Giao Chỉ không có thành trì để giữ, không có lương thực để ăn mà thuyền lương của bọn Trương Văn Hổ lại không đến. Vả lại, khí trời đã nóng nực, sợ lương hết, quân mệt, không lấy gì để chống giữ lâu được, làm hổ thẹn cho triều đình, nên toàn quân mà về thì hơn”.

Viên thần nỗ tổng quản là Giả Nhược Ngu cũng nói: “Quân nên về, không nên giữ”. Thoát Hoan cũng phải thừa nhận: “Ở đây nóng nực ẩm thấp, lương hết, quân mệt” và đồng ý rút quân về.

Để tính đường rút về, có tướng đã đề xuất: “Thuyền lương hai lần vào đều bị hãm cả, chi bằng hủy thuyền đi đường bộ là thượng sách”. Thoát Hoan đã định nghe theo, nhưng sau khi bọn tướng tá khác can ngăn thì hắn vẫn chia ra quân thủy và quân bộ để rút về.

Tuy nhiên, quân Nguyên sắp sửa bước vào cái bẫy mà Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn cùng quân dân Đại Việt đã giương sẵn.

Trận chiến trên sông Bạch Đằng sau đó không được mô tả kỹ trong phần Ngoại di ở Nguyên sử, mà bộ sách này chỉ chép chi tiết phần đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ bị phục kích “đánh chìm gạo xuống biển rồi chạy về Quỳnh Châu” rồi chuyển qua phần Thoát Hoan rút theo đường bộ.

Thủy quân nhà Nguyên bị diệt gọn như thế nào?

Tuy trong phần Ngoại di không viết nhưng phần Thế tổ bản kỷ của Nguyên sử có chép: "Tháng 2 ngày 27, Trấn Nam Vương sai Ô Mã Nhi và Phàm Tiếp đem thủy quân về trước, Trình Bình phi và Tháp Xuất đem bộ binh hộ tống".

Còn trong An Nam chí có chép: Ngày 7 chu sư đến Trúc Động, quân họ tiến đánh. Lưu Khuê đánh lui, bắt được hai chục chiếc thuyền. Ô Mã Nhi tự lãnh quân chở lương đánh lại. Phàn tham chiến chiếm lấy chỏm núi mà tiếp ứng. Nước triều lui, quân thua”...

Các chi tiết khác của Toàn thư có thể đọc để tham khảo về trận đánh này: "Trước đấy, Hưng Đạo vương đã đóng cọc ở sông Bạch Đằng, phủ cỏ lên trên. Ngày hôm ấy, nhân lúc triều lên, Hưng Đạo vương cho quân ra khiêu chiến, rồi giả cách thua, quân giặc đuổi theo, quân ta cố sức đánh lạnh. Nước triều xuống, thuyền của giặc bị vướng cọc".

"Nguyễn Khoái đem quân Thánh dực nghĩa dũng đánh nhau với giặc, bắt được bình chương là Áo Lỗ Xích. Hai vua đem quân tiếp đến, tung quân đánh hăng, quân Nguyên chết đuối không xiết kể, nước sông đến nỗi đỏ ngầu. Quân Nguyên chết đuối rất nhiều, quân ta bắt được hơn 400 chiếc thuyền đi tuần. Nội minh tự Đỗ Hành bắt được Ô Mã Nhi, Tích Lệ Cơ dâng lên Thượng hoàng, Thượng hoàng sai dẫn lên thuyền ngự cùng ngồi và nói chuyện cho vui...”.

Phàn Tiếp truyện có mô tả, thuyền An Nam tập trung đông, bắn tên như mưa. Hai bên đánh nhau đến tận giờ Dậu (khoảng 5h đến 7h tối) thì toàn bộ đoàn thuyền của Ô Mã Nhi bị tiêu diệt.

Kết quả trận đánh, viên hộ thủy quân Trương Ngọc tử trận. Ngoài Ô Mã Nhi và Phàm Tiếp, rất nhiều tướng giặc khác bị bắt, trong số đó có cả đại quý tộc Mông Cổ Si-rê-ghi và viên quan giữ văn thư đi theo Ô Mã Nhi là Lý Thiên Hựu. Thủy quân giặc bị giết, chết đuối và bị bắt vô số. Hơn bốn trăm thuyền giặc lọt vào tay quân ta.

Cánh quân trên bộ theo Thoát Hoan từ Vạn Kiếp nhằm hướng Lạng Sơn rút lui nhưng trên đường bị quân ta tập kích ở ải Nội Bàng nên thương vong rất nhiều. Viên tướng A-ba-tri trúng tên độc chết. Quân Nguyên về đến Tư Minh ngày 19/4/1288.

Đến 17 tháng 3 âm lịch (18/4/1288), Thượng hoàng Thánh Tông và vua Nhân Tông về phủ Long Hưng, đem bọn tù binh Ô Mã Nhi, Si-rê-ghi, Sầm Đoạn, nguyên soái Điền cùng nhiều tên vạn hộ, thiên hộ khác, làm lễ hiến tiệp ở lăng Thái Tông. Trước lăng mộ của vua Thái Tông, vua Trần Nhân Tông cảm xúc làm hai câu thơ:

“Xã tắc lưỡng hồi lao thạch mã

Sơn hà thiên cổ điện kim âu”.

(Xã tắc hai phen chồn ngựa đá, non sông nghìn thuở vững âu vàng).

Đến ngày 27/3 (28/4/1288) vua Trần và triều đình trở về kinh đô Thăng Long hoang tàn, ban lệnh đại xá thiên hạ, miễn tô dịch toàn phần cho những nơi bị giặc cướp phá.

Trong sách sử của nhà Nguyên có đoạn viết, Thoát Hoan trốn được về nước xin yết kiến vua Hốt Tất Liệt. Khi ấy, vua Nguyên vô cùng tức giận đã đuổi Thoát Hoan đến Dương Châu và hạ lệnh suốt đời không cho gặp mặt.

Đạo quân Nguyên Mông gây kinh hoàng thế giới, chinh phục hàng triệu km2 đất đai kéo dài từ châu Á sang châu Âu. Thế nhưng cuối cùng lại đại bại dưới tay quân và dân Đại Việt. Đúng như sách "Danh tướng Việt Nam" ghi rằng: "Nếu dân Việt sinh ra ở phương Bắc, châu Âu không bị vó ngựa quân Mông - Nguyên chà đạp"?

Xem thêm: Hai "nhà tiên tri" gieo quẻ, dự đoán vua Trần đánh thắng quân Nguyên Mông là ai?