Ninomiya Sontoku huyền thoại - tấm gương mẫu mực về sự tự học ở xứ Phù Tang

Nghị lực phi thường của Ninomiya Sontoku

Ninomiya Sontoku sinh trưởng trong một gia đình nông dân nghèo ở Kayama, Ashigarakami, phiên Sagami (nay là Odawara, Kanagawa). Ông đã trải qua một tuổi thơ vất vả vì cha mẹ mất sớm.

Vì tuổi còn nhỏ nên Ninomiya Sontoku phải chuyển đến sống cùng người chú. Cậu bé Kinjiro (tên lúc nhỏ của Ninomiya) phải làm việc quần quật hằng ngày, từ sáng sớm đến tối mịt. Mặc dù Ninomiya ham học nhưng không có nhiều thời gian để đọc sách, còn chuyện đến trường lại càng quá xa xỉ.

Bản thân người chú của Ninomiya và những người nông dân thời đó rất xem thường việc học. Họ cho rằng, học nhiều chẳng mang lại giá trị gì cả.

Thế nhưng, Ninomiya không nghĩ vậy, Ông miệt mài đọc sách ở mọi nơi, ngay cả khi lên rừng lấy củi hay ra ngoài đồng làm ruộng.

Lớn hơn một chút, ông tự nảy ra sáng kiến: tận dụng những khoảng đất hoang trồng nho hạt để bán, mua dầu đốt đèn và tiếp tục việc học.

Năm 20 tuổi, ông tự tạo dựng cho mình 1 nông trang riêng. Năm 22 tuổi, ông bắt đầu cho người trong làng thuê lại ruộng đất để dành thời gian đọc sách, tìm hiểu các lĩnh vực khác.

Năm 24 tuổi, ông tích lũy được khoảng 1,4 hecta trang trại và một gia sản lớn nhờ canh tác tốt cùng hoạt động quản lý tài chính chặt chẽ. Noi gương ông, nhiều người trong làng cùng tập trung phát triển nông nghiệp và trở nên giàu có.

Năm 25 tuổi, Ninomiya được gia tộc Hattori Jūrobei - thân tín của lãnh chúa Odawara - mời đến giúp ba vị công tử học hành. Trong thời gian này, ông đã phát triển ý niệm về gojōkō – một dạng cộng tác tài chính.

Theo đề xuất của ông, những gia nhân của nhà Hattori sẽ tự nguyện góp tiền vào một quỹ chung để có thể mượn lại từ đó, với lãi suất và kỳ hạn cụ thể, căn cứ trên nhu cầu của người vay. Nhờ ảnh hưởng của nền đạo đức khổng giáo (đề cao chữ tín), hầu hết người vay đều hoàn trả đúng hạn các khoản nợ. Mô hình này sau đó được nhân rộng nhờ tỷ lệ rủi ro (vỡ nợ) thấp và lãi suất đủ làm lợi cho người góp vốn. 

Sau đó, lãnh chúa Hattori Jubei xứ Odawara đã cho mời Ninomiya tới để xin lời khuyên vì vùng đất do ông này cai trị đang lâm vào cảnh nợ nần. Tin vào giải pháp của Ninomiya, Hattori đã cho nhân rộng mô hình gojōkō ra toàn phiên – được xem là liên minh tín dụng đầu tiên trên thế giới.

Sống hết mình vì cộng đồng

Trong thời gian tìm hiểu, Ninomiya phát hiện vùng Odawara nghèo nàn không phải chỉ do đất đai bạc màu, mà còn bởi sự lười nhác và xao nhãng của nông dân (nhiều mảnh ruộng bị bỏ hoang). Ông đã dùng tài sản riêng của mình, cộng với đãi ngộ do lãnh chúa ban phát, cung cấp nhiều khoản vay lãi suất thấp giúp nông dân mua sắm và trang bị các đầu vào cần thiết - với kỳ vọng sẽ thu lại cả vốn lẫn lãi từ lợi nhuận hằng năm. 

Bằng cách đó, ông đã khuyến khích người dân phải làm việc có trách nhiệm và sáng tạo. Ông luôn tâm niệm rằng: chính sự cộng tác và gắn kết mới là nền tảng bền vững cho sự phát triển của cả một cộng đồng. Vì thế nên ông đã cổ vũ mọi người tích cực tham gia vào tiến trình xây dựng sự đồng thuận mà ông gọi là imokoji.

Mọi chuyện không phải lúc nào cũng suôn sẻ. Vấp phải phản đối từ nhiều gia thần nhà lãnh chúa (do lo sợ mất địa vị), Ninomiya đã tạm lánh về đền thờ Naritasan Shinshōji (nay thuộc tỉnh Chiba, trải qua một khóa tu thiền, nhịn ăn kéo dài 21 ngày và đạt được sự thức tỉnh về mặt tinh thần.

Ở đây, ông ngộ ra chân lý ichien (ý tưởng nhất nguyên về một vòng tuần hoàn). Ông trở lại Odawara với sự kiên định và niềm tin để chiến thắng mọi trở ngại. 

Quả đúng như vậy, trí tuệ và tài năng lãnh đạo của ông ngày càng được người dân coi trọng, khiến lãnh chúa phải thay thế những thành phần ghen ghét, chống đối.

Khi được giao nhiều quyền và thoải mái làm việc, ông đã đóng góp công sức lớn vào sự hồi sinh, phát triển vùng đất hoang vu với nhiều biện pháp như khuyến khích nông dân tới định cư, khuyến khích thiết lập các quy định hoàn chỉnh cho việc mua bán gạo trên thị trường, hay đào tạo nông dân dự đoán sản lượng mùa vụ... 

Nhờ vậy mà Odawara đã ít bị nạn đói Tenpō (thập niên 1830) tàn phá do tích lũy được rất nhiều gạo trước đó; năm 1831, sản lượng thóc của nơi này thậm chí còn tăng gấp đôi so với năm 1823.

Những việc làm của ông được đồn đi xa, lãnh chúa ở các vùng khác đã đến tìm Ninomiya để được giúp đỡ. Chính ông đã đi khắp 600 thôn làng để hướng dẫn bà con canh tác trên các mảnh đất hoang. Đồng thời dạy họ cách sống giản dị, tiết kiệm.

Số người tin và làm theo ông ngày càng nhiều. Điều này giúp các lãnh chúa nhanh chóng hồi phục kinh tế. Vào những năm cuối đời, sau khi đã nổi tiếng trên toàn nước Nhật, chính quyền Mạc Phủ (Shogun) còn cho mời Ninomiya đến thành Edo làm việc. 

Từ xuất thân của một nông dân chân lấm tay bùn, ông đã trang trọng khoác lên mình bộ lễ phục Kamisimo oai phong - sánh ngang với các lãnh chúa.

Di sản Ninomiya Sontoku để lại cho đời

Ninomiya Sontoku đã phát triển hệ thống học thuyết đạo đức kinh tế của riêng mình - gọi là hōtoku - và có ảnh hưởng sâu sắc đến các thế hệ sau.

Về căn bản, hōtoku nhấn mạnh sự nhất quán trong hành vi cùng cảm giác biết ơn đối với gia đình, tổ tiên, cộng đồng và vũ trụ, bao gồm bốn nguyên tắc căn bản: shisei (sự trung thực, thành thật); kinrō (chăm chỉ, siêng năng); bundo (lập kế hoạch và làm việc đúng khả năng, trong điều kiện cho phép); và suijō (thứ mà ngày nay người ta vẫn hay gọi là cho đi).

Ông chủ trương: tất cả các hoạt động kinh tế theo hướng tích lũy của cải cũng cần phải làm lợi cho xã hội chung, dựa trên phẩm hạnh và những đức tính tốt như sự tiết chế và lòng vị tha. Chính ý niệm này đã đặt nền móng tinh thần và đạo đức cho cái gọi là Chủ nghĩa Tư bản Nhật hiện đại - mang nhiều đặc điểm rất giống với nền đạo đức Tin Lành mà Max Weber (1864-1920) chỉ ra khi khảo cứu sự phát triển của Chủ nghĩa Tư bản phương Tây. 

Ngoài ra, triết lý hōtoku còn truyền cảm hứng cho rất nhiều vĩ nhân lịch sử, những người đã làm nên nước Nhật hiện đại như Shibusawa Eiichi (1840-1931, được xem là ông tổ của Chủ nghĩa Tư bản Nhật hiện đại); Yasuda Zenjirō (1838-1921, người có công thiết lập hệ thống ngân hàng đầu tiên); nhà phát minh và công nghiệp Toyoda Sakichi (1867-1930), người sáng lập công ty Toyota; và huyền thoại Matsushita Kōnosuke (1894-1989), cha đẻ của Panasonic.

Những giai về ông vẫn tiếp tục được lưu truyền cho đến khi ông qua đời (1856). Năm 1937, nhân kỷ niệm 150 năm ngày sinh của ông, một ngôi trường tiểu học đã vinh dự được đặt tượng Ninomiya, và nhiều nơi khác cũng học theo.

Xem thêm: Lão nông không tay Hoa Xuân Tứ - biểu tượng của nghị lực phi thường