Danh tướng nào thời chúa Nguyễn được ví như "Hùng Thiết Lũy"?

Tổ tiên của Trương Phúc Phấn là người Thanh Hóa vào nhập tịch ở huyện Khang Lộc, phủ Tân Bình. Vị thủy tổ họ Trương là Trương Quý công cùng hai vị thủy tổ họ Lê, họ Hoàng là Lê Quý công, Hoàng Quý công cùng nhập tịch và khai khẩn làng Trường Dục. Đến triều Nguyễn, Khang Lộc chia thành Phong Lộc, Phong Đăng, Trường Dục thuộc Phong Lộc, phủ Quảng Bình, sau là phủ Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình.

Về thân thế của Trương Phúc Phấn, sử sách chép: Ông vốn gốc người Quý Sơn, huyện Tống Sơn, tỉnh Thanh Hóa. Phụ thân của Trương Phúc Phấn là Trương Gia Sơn - vị tướng thanh liêm, tài giỏi, từng giữ chức Điện Tiền Đô Chỉ Huy cho nhà Lê và được phong là Lương Quận Công. 

Sau này khi thấy họ Trịnh chuyên quyền, làm việc bất đạo nên Trương Gia Sơn đã bỏ chúa Trịnh vào Nam theo chúa Nguyễn. Ban đầu ngụ ở làng Phong Lộc (Quảng Bình) sau dời vào Thừa Thiên - Huế. 

Trương Phúc Phấn vốn tên Trương Công Phấn. Nhưng nhờ những công trận nên được chúa Nguyễn đổi chữ Công thành chữ Phúc cho mang đệm của Chúa.

Trương Phúc Phấn vốn con là võ tướng nên từ nhỏ đã được thao luyện võ thuật, học bày binh bố trận. Ông sớm trở thành tay võ nghệ, mưu lược hơn người. Ông gia nhập vào quân đội chúa Nguyễn ở miền Nam, vào đời chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên.

Nhờ tài năng và đức độ mà ông được bổ nhiệm đến chức Cai Cơ. Ông được sử sách chép là người trị quân rất nghiêm minh, đồng cam cộng khổ với quân lính và luôn luôn răn dè binh sĩ dưới trướng không được quấy phá, nhũng nhiễu dân chúng. Vậy nên, quân dưới trướng ông vô cùng kỷ luật và nể phụ vị tướng tài.

Khi chúa Nguyễn Phúc Nguyên không chịu tòng phục và muốn tranh hùng với chúa Trịnh ở Đàng Ngoài thì cần tìm tướng lĩnh tài ba, đức độ giữ biên ải. Khi ấy các tướng đều tiến cử Nguyễn Phúc Phấn.

Vào năm 1647, ở Bắc Hà, chúa Trịnh Tráng sai Đại Đô Đốc là Tiến Quận Công Lê Văn Hiểu đem quân thủy bộ vào tấn công Nam Hà. Bộ binh tấn công vào nam Bố Chánh, thủy quân đánh vào cửa Nhật Lệ. Trương Phúc Phấn cùng với con trai là Trương Phúc Hùng chia quân ra giữ đồn Trường Dục và Lũy Thầy. 

Nguyên đồn Trường Dục và Lũy Thầy được xây dựng lên bởi công lao của Lộc Khê Hầu Đào Duy Từ, là một nhà quân sự tài ba, giữ chức Nội tán dưới thời chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên. Đại đồn Trường Dục nằm ở làng Phong Lộc (Quảng Bình) và Lũy Thầy nằm ở cửa Nhật Lệ (Đồng Hới).

Thời điểm ấy, quân Trịnh khí thế hừng hực, tấn công vào đại đồn Trường Dực và Lũy Thầy rất mãnh liệt. Nhưng suốt mấy lần xung kích, quân Trịnh đều thất bại. Dưới sự điều động của hai cha con Trương Phúc Phấn, các binh sĩ Nam Hà đã chống trả quyết liệt, bảo vệ thành công thành lũy.

Binh sĩ coi Phúc Phấn như là một bức tường thành bằng sắt, bảo vệ Nam Hà, nên gọi ông là Hùng Thiết Lũy. Trương Phúc Hùng (con trai Phúc Phấn) là vị tướng tài ba, võ nghệ cao cường, nhiều mưu lược, được sử sách nhắc đến là người không thua kém gì cha ông. 

Sau nhiều lần thất bại, Đại Đô Đốc Lê văn Hiểu vẫn tiếp tục xua quân đánh vào Trường Dục và Lũy Thầy. Quân Trịnh quá đông, trong khi quân Nguyễn giữ thành lại ít ỏi. Trương Phúc Phấn gửi thư về phủ chúa Nguyễn xin cứu viện.

Khi đó, chúa Nguyễn Phúc Nguyên đã mất, chúa Thượng Nguyễn Phúc Lan kế vị. Nhận được tin báo, chúa Thượng sai con là Nguyễn Phúc Tần và danh tướng Nguyễn Hữu Tiến đem quân ra Quảng Bình tiếp viện.

Chúa Nguyễn Phúc Tần chia thủy quân phục ở sông Cẩm La, chặn đường lui của quân Trịnh và sai Nguyễn Hữu Tiến đem trăm con voi, vừa tờ mờ sáng, tấn công vào đại bản doanh của quân Trịnh. Hai cha con Trương Phúc Phấn và Trương Phúc Hùng cùng lúc mở cửa thành tấn công quân chúa Trịnh.

Trận đó, quân chúa Trịnh thắng lớn, bắt được nhiều tướng họ Trịnh và hơn 3 ngàn quân. Cha con Trương Phúc Phấn đều được phong Hầu, nâng hàng vương tôn.

Thế nhưng, hậu duệ của tướng Trương Phúc Phấn lại không tiếp nối sứ mệnh anh hùng bất khuất, vì dân vì nước của ông. Sử sách vẫn còn chép, Quốc phó Trương Phúc Loan - hậu duệ của Trương Phúc Phấn chính là kẻ phá nát cơ đồ nhà họ Nguyễn. 

Quyền thần Trương Phúc Loan khiến cơ nghiệp 8 đời chúa Nguyễn sụp đổ trong phút chốc. Hắn còn tranh thủ vơ vét của cải đến nỗi vàng phơi lấp lánh sân nhà, ruộng vườn, trâu ngựa nhiều không thể đếm xuể.

Xem thêm: May mắn như danh tướng Ông Ích Khiêm: 2 lần được đồng liêu 'giải cứu', nhẹ nhàng biến nguy thành an