Vì sao 23 tháng Chạp phải thả cá chép?

Lễ cúng ông Công ông Táo là một trong những lễ cúng rất quan trọng trong tháng Chạp (tháng cuối cùng của năm theo âm lịch). Tuy nhiên, cho đến nay vẫn còn không ít người chưa biết tại sao cần phải làm lễ cúng ông Công ông Táo trong ngày 23 tháng Chạp?

Theo sự tích dân gian, hằng năm cứ vào ngày 23 tháng Chạp, các vị Táo Quân sẽ cưỡi cá chép bay về trời để trình báo các công việc lớn nhỏ xảy ra trong gia đình với Ngọc Hoàng. Cho đến đêm Giao thừa thì các vị Táo Quân lại hạ phạm về các gia đình tiếp tục công việc cai quản chuyện bếp núc....

Theo quan niệm của người Trung Quốc, 3 vị Táo Quân là Thổ Công, Thổ Địa, Thổ Kỳ. Còn với văn hóa tín ngưỡng người Việt, 3 vị Táo Quân là thần Đất, thần Nhà, thần Bếp núc. 

Khi cúng tiễn các vị Táo Quân lên đường lên Thiên đình thì các gia đình sẽ chuẩn bị 3 con cá chép. Đây được xem là phương tiện để các vị Táo Quân di chuyển. Và nhiều người vẫn thắc mắc tại sao lại phải cúng Táo Quân bằng cá chép, tại sao phải thả cá chép trong ngày 23 tháng Chạp?

Theo lý giải của Giáo sư, tiến sĩ Nguyễn Chí Bền - Ủy viên Hội đồng di sản văn hóa Quốc gia, đây là thói quen được duy trì từ lâu. Bởi trong tâm thức dân gian, cá chép sẽ hóa rồng, sau đó rồng sẽ bay lên trời. Vì thế cá chép là phương tiện duy nhất để Táo quân lên trời. 

Còn theo quan niệm dân gian phương Đông, "cá chép vượt vũ môn" tượng trưng cho sự đoàn kết, sức mạnh, ý chí nỗ lực, kiên cường vượt khó, vươn tới thành công, thịnh vượng.

Tương truyền rằng, cá chép khi muốn trở thành con rồng phải qua 3 kỳ thi. Mỗi kỳ thi như vậy là lên gần trời hơn một chút, phải qua những ghềnh thác cao. Bài thứ nhất là phải búng đuôi qua một cái thác cao, hiểm trở. Khi cá chép búng qua được thì đuôi thay đổi, có sức mạnh hơn. Qua bài thứ 2, sóng gió mưa vần vũ dữ dội hơn nhưng cá chép vẫn vượt qua. Lúc này, một nửa mình cá chép đã hóa rồng. Sau khi bắn qua được bài thi thứ 3 thì toàn thân cá chép hóa thành rồng".

Theo chia sẻ của Giáo sư, tiến sĩ Ngô Đức Thịnh - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn văn hóa tín ngưỡng Việt Nam, Tết ông Công ông Táo là một Tết riêng, nhưng thực chất nó là mở đầu cho Tết Nguyên đán. Theo quan niệm, ông Công ông Táo trong mỗi gian bếp của gia đình, do đó, những việc tốt, xấu, hòa thuận hay không của gia đình ông Công ông Táo đều nắm rất rõ.

Giáo sư Thịnh cho rằng, ý nghĩa giáo dục của ngày này là mọi người sống như nào để khi Táo Quân về chầu trời sẽ nói những điều tốt đẹp về gia đình. Từ đó các quan thần linh thổ địa phù hộ cho gia chủ. 

Theo sách Việt Nam phong tục, người Việt quan niệm, 3 vị Thần Táo định đoạt phước đức cho gia đình. Phước đức này do việc làm đúng đạo lý của gia chủ và những người trong nhà. bàn thờ thường đặt gần bếp, trên có bài bị thờ viết bằng chữ Hán.

Đến 23 tháng Chạp là ngày Táo Công lên chầu trời, có nơi gọi là "Tết ông Công". Lễ cúng có cá chép vì người Việt cho rằng cá này hóa rồng, đưa ông Táo về trời.

Theo quan niệm dân gian, cá chép phải được thả trước giờ Ngọ (12h trưa ngày 23 tháng Chạp) mới kịp lên thiên đình. Nhiều gia đình thường lựa chọn sông, suối, hồ nước gần nhà để thả cá. Tuy nhiên, thả cá thế nào cho đúng ý nghĩa cũng là vấn đề được mọi người lưu tâm.

Khi thả cá chép, người dân nên chọn khu nước sạch, thuận lợi cho cá sinh sống. Khi thả cần từ từ, nhẹ nhàng đưa cá xuống sông hồ để nó có cơ hội sống cũng là hành động thể hiện sự thành kính, thiêng liêng, mang đến những điều tốt lành.

Trước khi cúng ông Công ông Táo thì cần chọn cá chép đỏ. Sau khi mua về nhà thả vào bát nước sạch, thả thêm 1 cọng rêu nhỏ vào bát nếu mua cá trước thời gian cúng lâu. Khi cúng đặt bát cá ở mâm cúng. Sau khi cúng xong mang cá ra sông, hồ, suối để phóng sinh.

Cúng ông Công ông Táo giờ nào là tốt nhất?