Muôn kiểu chống rét của người xưa: Dân thường và bậc quyền quý khác nhau hoàn toàn

Trong tập “Lĩnh Nam trích quái” do Trần Thế Pháp biên soạn từ thời Trần có ghi, người Việt đã biết chống rét từ thời thượng cổ nhờ áo dệt từ vỏ cây. Ngoài ra, mở đầu tập truyện “Truyện Hồng Bàng” là câu chuyện về Quốc tổ Lạc Long Quân cũng mô tả cuộc sống của nhân dân thời đó.

Cụ thể như sau: “Ban đầu quốc dân ăn mặc chưa đủ, phải lấy vỏ cây làm áo mặc, dệt cỏ ống làm chiếu nằm, con đẻ ra lót lá chuối cho nằm”. Chưa biết dân ta biết dệt vải từ khi nào. Tuy nhiên, theo chính sử, thời nhà Triệu cai trị nước ta thì nhà vua đã có áo bông để chống rét. 

Theo “Đại Việt sử ký toàn thư”, năm 179 TCN thời Triệu Vũ Đế, vua Hán Văn Đế sai Lục Giả đi sứ Nam Việt. Hán Văn Đế còn gửi biết Triệu Vương 50 áo bông thượng hạng, 30 áo bông trung hạng và 20 áo bông hạ hạng. 

Trong truyện Mỵ Châu - Trọng Thủy cũng có chi tiết Mỵ Châu bứt lông từ áo lông ngỗng, rải dọc đường để Trọng Thủy tìm theo. Tuy nhiên, về sau chiếc áo lông ngỗng này không được nhắc lại nữa. 

Đến thời Lý, vua Lý Thánh Tông đã có nhiều biện pháp chống rét, thể hiện rõ lòng nhân ái qua các ghi chép chính sử. Tiêu biểu là sự kiện niên hiệu Long Thụy Thái Bình năm thứ 2 (1055). Tháng 10 mùa đông năm đó, trời đại hàn. 

Khi đó, vua Lý Thánh Tông đã bảo các quan tả hữu: “Trẫm ở trong cung, sưởi than xương thú, mặc áo lông chồn còn rét thế này, nghĩ đến người tù bị giam trong ngục, khổ sở về gông cùm, chưa rõ ngay gian, ăn không no bụng, mặc không kín thân, khốn khổ vì gió rét, hoặc có kẻ chết không đáng tội, trẫm rất thương xót. Vậy lệnh cho Hữu ty phát chăn chiếu, và cấp cơm ăn ngày hai bữa”, theo Đại Việt sử ký toàn thư. 

Trong sử sách còn ghi lại chuyện tình anh em thân thiết giữa Tĩnh Quốc Đại vương Trần Quốc Khang và vua Trần Thánh Tông. Theo đó, Thượng hoàng Trần Thái Tông mặc áo bông trắng để chống rét. Khi Thượng hoàng ban áo bông, Tĩnh Quốc Đại vương nói rằng: “Quý nhất là ngôi vua, tôi đã không tranh với chú hai rồi. Nay đức chí tôn cho tôi thứ nhỏ mọn này mà chú hai cũng muốn cướp sao?” Sau này, người đời hết lời ca ngợi tình cha con, anh em hoàng gia hòa thuận, không xảy ra xích mích. 

Nhiều tài liệu thời Trần cũng đề cập đến việc chống rét bằng áo cừu. Cụ thể, trong thơ của Tư đồ Trần Nguyên Đán có câu: “Vóc người nhỏ bé ẩn trong chiếc áo cừu nhẹ”. Sống cuối thời Lê Trung hưng, tác giả Phạm Đình Hổ từng viết trong cuốn “Bị khảo” rằng: “Cừu là áo da chống rét, sản sinh ở Trung Quốc, có hai loại, loại sang trọng là Hồ cừu (áo lông cáo), Điêu cừu (áo lông chồn), thứ đến là Dương cừu (áo lông dê)...

Áo cừu có hai kiểu bên trong là da bên ngoài là lông và kiểu bên trong là lông bên ngoài là da... Phía Nam vùng Giang Hoài không có tuyết, ít sương, loại áo cừu thường mặc là loại bên trong là lông bên ngoài là da. Nước ta cũng vậy”. 

Một câu chuyện khác biệt về triều Trần vẫn được lưu truyền đó là: Sau khi bãi triều, vua Trần Thánh Tông hạ chiếu cho tước vương, tước hầu trong họ ở trong Nội điện và Lan Đình cùng nhau ăn uống. Khi trời tối, nếu không về được, mọi người cùng trải gối dài, chăn rộng rồi kê giường sát nhau để nằm chung. 

Đến đời vua Lê Hiến Tông thời Lê, năm 1499, triều đình đã chỉnh sửa quy chế áo xiêm “theo quẻ Càn Khôn”. Quy định rằng, các quan phải mặc áo vải mùa hạ, áo cừu mùa đông. Từ tháng 10 trở đi, lễ thượng triều sẽ dùng áo tơ gai, từ tháng 2 trở đi dùng áo sa. Nếu ngày mưa gió sẽ mặc áo sa vải bông và gai. Các quan tiếp sứ nhà Minh sẽ được đi bít tất, tháng 10 rét mặc áo tơ gai thay vì áo sa. 

Đến triều Nguyễn, triều đình có lệ tặng áo, vải mùa đông cho các quan. Theo sách “Đại Nam thực lục”, vua Minh Mạng tặng đã tặng đình thần mỗi người “2 cuốn đoạn và dầu bạc hà tây, dầu đinh hương, dầu quế, rượu chữa gió, giấm trừ khí độc, mỗi thứ 1 lọ”. Năm Tự Đức năm thứ 31 (1878), vua còn tặng quế và dầu nóng cho các quan quân thứ khi trời mưa rét. 

Đến năm Đồng Khánh năm thứ 2 (1887), nhà Nguyễn vẫn chống rét bằng biện pháp… cầu cúng. Một mùa đông, Phủ Thừa Thiên mưa rét suốt mấy tuần khiến hoa màu, trâu bò chết nhiều. Khi đó, triều đình sai Phủ doãn Thừa Thiên là Đào Tiến cầu đảo ở điện Huệ Nam (tức điện Hòn Chén). Chỉ sau hôm đó, trời tạnh ráo, ông Tiến được triều đình thưởng cho cái khánh vàng có 4 chữ “liêm, bình, cần, cán” và một bậc quân công.

Với dân thường, họ không được chống rét đầy đủ như bậc giàu sang, quyền quý. Đến tận đầu thế kỷ XX, loạt ảnh tư liệu cho thấy, mùa hè dân nghèo chỉ mặc khố, váy yếm sơ sài. Đến mùa đông, họ cũng chỉ mặc tấm áo rách, ngoài khoác mảnh áo tả tơi mà thôi. 

Xem thêm: Khám phá thú vị về "lá số tử vi" của vua Quang Trung