Nhớ về Hà Nội một thời rợp bóng cây xanh - từng là 1 trong 3 thành phố đẹp nhất Châu Á

Năm 1873, sau khi chiếm đóng Hà Nội, người Pháp không ngừng lên kế hoạch đô thị hóa thành phố, đặc biệt chú trọng tới cây xanh đô thị. Bên cạnh việc giữ gìn và phát triển vườn cây cổ thụ trong vườn Bách Thảo, người Pháp còn cho trồng thêm rất nhiều cây xanh theo hàng lối trên các đường phố. Rất nhiều vườn hoa ở Hà Nội cũng liên tục mọc lên. 

Thời đó, nhiều kiến trúc sư Pháp đến Đông Dương với loạt ý tưởng canh tân và chọn Hà Nội làm mảnh đất thực nghiệm. Họ muốn xây dựng một thành phố vườn cây, tràn ngập cây xanh.

Hà Nội được xây dựng theo chỉ đạo của những nhà quy hoạch tài hoa bậc nhất của Pháp. Những người này kế thừa những thành tựu, chắt lọc tài hoa từ cuộc canh tân đô thị ở thành phố Paris cuối thế kỷ 19.

Từ năm 1884, Hà Nội đã có những bản thiết kế đường phố đầu tiên. Mục đích để thay đổi diện mạo sau những biến cố lịch sử. Trước khi cải tạo, Hà Nội chỉ còn nguyên vẹn nhiều ngôi làng với những con đường đất, nhà mái tranh sơ sài. 

Những gốc cây đầu tiên được trồng theo chỉ dẫn tại Hà Nội chính là cây phượng vĩ ở trên phố Tràng Tiền - Hàng Khay. Theo đó, vỉa hè và nhà gạch cũng được xây dựng theo quy hoạch. Không bao lâu sau, cây phượng bị thay thế do có nhiều muỗi và ve sầu vào mùa hè. 

Năm 1888, người Pháp thành lập “Jardin d’essal” (Vườn thí nghiệm thực vật) hay còn gọi là vườn Bách Thảo. Khu vườn rộng 33ha nhằm tìm kiếm những loại cây và hoa trồng phù hợp trong đô thị. 

Vườn được chia làm hai khu, trong đó khu cao nằm ở bên đường Hoàng Hoa Thám chính là vườn cây để nuôi thú, đi dạo, giải trí… Khu thấp nằm bên đường Thụy Khuê để làm vườn ươm có tên Laforge. Nơi này chuyên để ươm các giống cây bản địa cùng những giống cây nhập ở châu Mỹ, châu Âu và châu Phi. 

Năm 1897, Hà Nội xóa bỏ nhà lá quanh các phố gần Hồ Gươm, thay vào đó là xây nhà gạch thẳng hàng và có rãnh thoát nước. Năm 1902, Hà Nội treo biển tên phố và đánh số nhà. 

Đến năm 1903, Hà Nội quy định chỉ trồng cây xanh ở những con phố có vỉa hè rộng tối thiểu 3m. Cây xanh trồng phải tuân thủ đủ các tiêu chí: Mang lại bóng mát, không có nhựa và khí độc hại, đảm bảo mỹ quan đô thị, không dễ đổ vỡ khi có gió bão… Những ai phá hoại cây sẽ bị phạt tiền và trồng lại đúng giống cây đó. 

Những hàng cây xanh đại diện cho mỗi con phố. Trong đó, Lò Đúc chót vót sao đen; những con phố Phan Đình Phùng, Trần Hưng Đạo, Trần Phú xanh rì cây sấu; Lý Thường Kiệt vàng rực lá cây cơm nguội mỗi dịp thu tới; Hoàng Diệu um tùm bóng mát với 3 hàng xà cừ… 

Những cây xà cừ có nguồn gốc từ châu Phi, được người Pháp đưa về trồng ở Việt Nam từ cuối thế kỷ 19. Ở Hà Nội, những cây xà cừ được trồng rất nhiều để làm bóng mát, có những cây nay đã cả trăm năm tuổi, cao to và vỏ sần sùi nhuốm màu năm tháng.

Vào những năm 1925-1935, Hà Nội là một trong 3 thành phố đẹp nhất châu Á, chỉ sau Tokyo và Thượng Hải… Những hàng cây ở đường phố ở Hà Nội được trồng theo các giai đoạn:

Giai đoạn thứ nhất là trước năm 1954: Pháp trồng những cây to để lấy bóng mát. Đây toàn là những cây trồng lâu năm như cây sao, xà cừ, sấu… Phố xá được quy hoạch thẳng rộng, vỉa hè lớn, nhà cửa thẳng tắp lùi vào trong để cho cây phát triển.

Giai đoạn thứ hai là sau 1954: Thời này, Hà Nội chủ yếu trồng toàn cây hoa, những cây tầm trung như bằng lăng, phượng, muồng, móng bò… Những cây này giúp đô thị rực rỡ, đầy sức sống, lại phù hợp với những đường nhỏ, vỉa hè hẹp hơn.

Giai đoạn cuối thập kỷ 1990: Thời này đã bỏ bao cấp, những dự án đô thị mọc ra khắp nơi. Những cây trồng phủ xanh thành phố với tiến độ càng nhanh càng tốt, chủ yếu là những cây dễ sống, lớn nhanh, ít giá trị như cây trứng cá, bông gòn, cây vông, dâu da xoan… Tuy nhiên, những cây này lại gặp vấn đề gỗ nhỏ, rễ nông dễ gãy đổ, cong xấu, nhiều sâu róm, che khuất tầm nhìn…

Xem thêm: Ngắm loạt ảnh xưa hiếm có về cầu Long Biên, Hà Nội