Trần Thủ Độ lập mưu chôn sống hơn 300 tôn thất nhà Lý: Nghi án từ sử cũ và giả thuyết hiện đại

Nghi án trong sử cũ

Đại Việt sử ký toàn thư, kỷ Trần Thái Tông có chép: "Nhâm Thìn năm thứ 8 (1232)… Tháng 8, gió to, dân gian phát dịch lệ, nhiều người chết. Trần Thủ Độ giết hết tôn thất nhà Lý. Khi ấy Thủ Độ chuyên chính lâu ngày, đã giết Huệ Tôn, tôn thất nhà Lý đều bùi ngùi thất vọng. Mùa đông năm ấy, nhân người họ Lý làm lễ cúng các vua Lý đời trước ở Thái Đường xã Hoa Lâm, Thủ Độ ngầm đào hố sâu làm nhà lên trên, đợi khi người ta uống rượu say, giật máy chôn sống hết. (Xét thời Trần Anh Tôn còn có người họ Lý làm tướng; vả lại sử của Phan Phu Tiên không thấy chép, việc này chưa chắc đã có thực, hãy tạm ghi lại)”.

Còn Khâm định Việt sử thông giám cương mục ghi chú thêm rằng: "Thái Đường: tên thôn, thuộc huyện Đông Ngàn, tỉnh Bắc Ninh; chỗ này là hành cung nhà Lý trước”.

Như các bạn đã biết, Đại Việt sử ký toàn thư là cuốn sử cổ nhất chép về sự kiện này, các sử gia đời sau đều theo đó mà biên chép vào sách của mình như Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim, Việt sử tiêu án của Ngô Thì Nhậm. Song ngay trong các lối chép của cuốn sách sử cổ nhất là Đại Việt sử ký ta cũng đã thấy có điều chưa chắc chắn.

Sau khi chép lại sự việc trên, Ngô Sĩ Liên có viết thêm trong ngoặc rằng: ét đời Trần Anh Tôn còn có người họ Lý làm tướng và trong sử của Phan Phu Tiên không thấy chép nên sự việc chưa chắc đã có, nay hãy cứ tạm ghi lại.

Vì cớ gì mà chuyện chưa chắc chắn nhưng các sử gia vẫn chép vào sử? Ở điểm này, chúng ta cần phải đặt mình vào bối cảnh lịch sử lúc bấy giờ.

Khi đó, quân MInh sang xâm lược (1407), vua Minh đã lệnh đốt hết sách vở, đục phá hết văn bia của nước ta. Bất kỳ một vật gì có chữ đều bị phá hủy, tịch thu. Mục đích thâm độc của chúng là hủy hoại nền văn hóa của người Việt. Mất sử, mất văn hóa là mất gốc, dần dần người Việt sẽ bị đồng hóa bởi người Hán, đất Việt sẽ trở thành 1 quận của người Hán.

Bộ Đại Việt sử ký toàn thư của Ngô Sĩ Liên được hoàn thành năm 1479, dưới thời vua Lê Thánh Tông, tức là sau khi vua Lê đánh đuổi giặc Minh ra khỏi bờ cõi. Ngô Sĩ Liên viết bộ sử này dựa trên bộ Đại Việt sử ký của Lê Văn Hưu từ đời Trần, trong hoàn cảnh mọi tư liệu gốc đã mất sạch rồi.

Để bổ sung thêm tư liệu, Lê Thánh Tông đã cho chéo cả những truyền tụng trong dân gian, các dã sử được lan truyền. Điều này đã được sử gia Ngô Sĩ Liên xác nhận trong lời đề tựa tập sách khi dâng lên vua Lê Thánh Tông: “Hoàng thượng trung hưng cơ nghiệp, sùng nho trọng đạo, săn sóc sách vở, khảo xét văn chương, khoảng năm Quang Thuận, xuống chiếu tìm kiếm dã sử và các truyện ký xưa nay của các tư nhân chứa giữ, đều khiến dâng cả lên để sẵn tham khảo”.

Như thế, có thể nói rằng sự việc này được lấy từ một nguồn chưa đáng tin cậy lắm nên sử thần Ngô Sĩ Liên mới phải viết lời giải thích thêm vào.

Giả thuyết hiện đại

Trong cuốn Thuyết trần sử nhà Trần, Trần Xuân Sinh nêu quan điểm: “Việc sửa soạn làm lễ lớn tế tổ tiên họ Lý tại đền thờ trong thôn người họ Lý ở, mời hoàng thượng, hoàng hậu đến dự, là công việc của người họ Lý chứ đâu phải là triều đình, mà nếu có nhà vua chủ trương, thì đào hầm lớn trước đền thờ ở ngay trong thôn người họ Lý ở, làm sao những người này lại mù tịt không biết được, khôn khéo đến mức nào chăng nữa, cũng không thể che giấu được ai”.

Thật ra, quan điểm của Trần Xuân Sinh không phải không có cơ sở và lý lẽ. Bởi theo Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Thái Đường là hành cung của nhà Lý khi trước. Nơi đây là đất gốc của họ Lý, dân chúng phần nhiều là dòng dõi họ Lý hoặc đã nhiều đời hưởng ân đức của triều đình. Vì thế chọn 1 nơi mà điều kiện dân chúng không thuận như vậy để ra tay quả là một điều rất ngốc nghếch. Một người cơ mưu như Trần Thủ Độ, đâu dại gì mà làm việc tất hỏng như thế.

Từ điểm này, Trần Xuân Sinh phát triển đến một giả thuyết khác. Ông cho rằng, có thể tôn thất nhà Lý sau khi mất cơ nghiệp vẫn ôm lòng oán hận muốn lấy lại cơ đồ. Họ muốn giết Trần Thái Tông và Lý Chiêu Hoàng nên lập mưu dùng ngày tế lễ để mời hoàng thượng và hoàng hậu về vì dù sao Trần Thái Tông cũng là con rể họ lý.

Bên trên họ cho dựng một cái nhà tạm bằng tre thật rộng để làm chỗ tế lễ. Nhưng bên dưới căn nhà lại là hố sâu đã có thiết kế sẵn máy móc để khi phát lệnh là làm sụt hết những người ngồi trên xuống hố.

Bằng một cách nào đó, Thái sư Trần Thủ Độ đã nắm bắt trước được âm mưu ấy. Tuy nhiên, ông không ra tay ngăn cản vua đến lễ tế mà dùng phép tương kế tựu kế. 

Vào đúng ngày lễ, Thủ Độ cho đổi vị trí của hoàng thượng cho các tôn thất nhà Lý rồi sai người phát động máy móc để cho các tôn thất này rơi vào hố. Sau đó, Thủ Đô cho người lấp đất chôn sống những người này. Ông còn tuyên bố cho mọi người biết mưu gian của những kẻ kia. Đồng thời đề cao lên rằng, vua Trần không bị hại vì có thiên mệnh còn những kẻ chủ mưu bị đền tội vì dám chống thiên mệnh. 

Làm như vậy thực là nhất cử lưỡng tiện, vừa tiêu diệt được những mầm mống phản loạn lại vừa tuyên truyền được thiên mệnh của nhà Trần.

Cho đến nay, vụ án này vẫn còn rất nhiều tồn nghi. Không biết là có hay không nhưng lâu nay người ta vẫn truyền tai nhau nội dung câu chuyện, còn cái phần trong ngoặc của Ngô Sĩ Liên thì vô tình hay hữu ý ít người nói cho rành rẽ. Bởi thế câu chuyện vẫn lan đi như một sự thật mười mươi. Mặc dù vậy, nếu sự việc là có thật thì cũng có thể thấy rằng giả thiết mà Thủ Độ đã tương kế tựu kế của Trần Xuân Sinh là có cơ sở thực tế hơn là quan điểm cho rằng Thủ Độ chủ mưu gia hại tôn thất nhà Lý ngay từ đầu.

Xem thêm: Tại sao Trần Thủ Độ được suy tôn là Đức Thánh Cáu?