Giai thoại thuần phục voi trắng của nữ tướng Bùi Thị Xuân văn võ song toàn

Nữ tướng kiệt xuất trong nhà Tây Sơn

Nữ tướng Bùi Thị Xuân (裴氏春, ?-1802) sinh ra ở thôn Xuân Hòa, tổng Phú Phong, huyện Tuy Viễn (nay là thôn Phú Xuân, xã Bình Phú, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định). Bà là một trong Tây Sơn ngũ phụng thư (danh hiệu gọi 5 phụ nữ nổi bật nhà Tây Sơn), chính thất của Thái phó Trần Quang Diệu và là Đô đốc dưới triều Tây Sơn.

Bùi Thị Xuân sinh ra trong một gia đình khá giả, từ nhỏ đã được cho học cả văn và võ. Bà được mệnh danh là một người xinh đẹp tuyệt trần, nữ công khéo, lại viết chữ đẹp nhưng cá tính mạnh mẽ, thích múa kiếm đi quyền. Lúc nhỏ đi học bà thường mặc áo con trai, lớn lên tự chế kiểu áo nữ hiệp trong sách mà mặc. Năm 12 tuổi, bà đến trường đi học chữ nhưng bị bạn học đùa cợt. Cả thẹn, Bùi Thị Xuân vung quyền đánh hai người sanh sự rồi về nhà, chỉ chuyên tâm học võ.

Sau đó, không hiểu sao có một lão bà không rõ lai lịch, đến dạy võ cho Bùi Thị Xuân. Suốt 3 năm trời, trừ những khi mưa gió, đêm nào bà lão cũng tới dạy võ từ đầu hôm đến gà gáy lần thứ nhất. Đến năm 15 tuổi, Bùi Thị Xuân đã tinh thông võ nghệ, bèn rủ một số chị em khác trong vùng tới nhà mình luyện võ. Tài nghệ của bà hơn người, lại dạy dỗ đúng dắn, nên Bùi Thị Xuân được nhiều người kính trọng. Bà có nhiều đệ tử xuất sắc, trong đó có bà Bùi Thị Nhạn, sau này được được tấn phong làm Chính cung Hoàng hậu của Quang Trung Hoàng đế.

Năm 1771, Bùi Thị Xuân lúc đó đang 20 tuổi, thấy Trần Quang Diệu bị hổ dữ tấn công thì dùng kiếm giải nguy. Cũng vì lần gặp này mà hai người quen nhau, rồi nên duyên vợ chồng khi ông Diệu tới nhà bà trị thương. Khi phong trào nông dân Tây Sơn bùng nổ, vợ chồng bà cùng gia nhập, nhanh chóng trở thành tướng lĩnh trụ cột. 

Sau này, chồng bà được phong là Thiếu phó, còn bà trở thành Đô đốc nghĩa quân. Đặc biệt, Bùi Thị Xuân chỉ huy đội tượng binh dũng mãnh, lập được rất nhiều chiến công. Tương truyền mỗi khi ngọn cờ thêu 4 chữ "Tây Sơn nữ tướng" xuất hiện ở đâu, quân giặc khiếp đảm bỏ chạy ở đó. Nguyễn Huệ cũng thừa nhận 4 chữ ấy là phải, ban tặng cho bà thêm 4 chữ "Cân quắc anh hùng" - bậc nữ lưu khí phách.

Giai thoại thuần phục voi trắng

Theo sách Võ nhân Bình Định, từ trước khi gia nhập nghĩa quân Tây Sơn, nữ tướng Bùi Thị Xuân đã chiêu mộ được nhiều nữ quân tài giỏi. Bản thân bà mua được 2 con voi ngà ở vùng Tây Sơn, sau khi huấn luyện thì thường cưỡi voi đi săn.

Giai thoại kể rằng, một lần nọ, bà đang cưỡi voi đi săn ở Đồng Sim thì nghe tiếng voi kêu. Bà lại gần xem thì thấy một con voi trắng, ngà dài 2 thước đang bị một con trăn to quấn chắn bốn chân. Thấy vậy, Bùi Thị Xuân bắn ngay mũi tên vào mắt con trắn, khiến nó bỏ mồi quay sang tấn công bà.

Bùi Thị Xuân không hề nao núng, phóng ngay ngọn lao vào miệng đang há của trăn. Ngọn lao xuyên thấu đầu và ghim chặt trăn vào gốc cây. Con trăn quấn chặt thân cây siết mạnh, khi cây đổ thì nó chết. Lúc này, con voi trắng đi về phía bà, rồi quỳ gối gục đầu. Biết đây là cách con vật tạ ơn và thuần phục, bà vỗ lên đầu nó rồi nói thân tình: "Bạch tượng, từ đây chúng ta sẽ trở thành bạn thân nhé!".

Dứt lời, con voi trắng đưa vòi cạ vào vai Bùi Thị Xuân, rồi đứng dậy, vươn vòi thét lên mấy hồi. Từ phía xa có tiếng chân chạy rầm rập, rồi một đàn voi xông tới, đứng cạnh bạch tượng. Bạch tượng lúc nào kêu một tiếng, đoàn voi đồng loạt quỳ xuống, co vòi như hành lễ bái kiến Bùi Thị Xuân.

Đàn voi theo bà về làng, bà thường đem hơn 10 con ra tập trận ở gò Xuân Hòa, sau được gọi là gò Tập Voi. Sau này khi quân Tây Sơn khởi nghĩa, sắc dân liền núi thường đem tặng nhiều thớt voi, đàn voi lúc này đã có trên trăm con. Quản tượng đa số là nữ binh, chỉ có ít nam binh điều khiển. 

Bùi Thị Xuân thường dùng ngọn cờ đỏ có cán dài để điều khiển voi. Chỉ cần thấy nữ tướng xuất hiện là con voi đầu đàn tới đứng nghiêm chỉnh trước mặt, chân trước co lên. Bùi thị Xuân nhảy lên, chân điểm nhẹ vào đầu gối voi mà tung mình vút lên lưng con vật. Sau khi bà vỗ nhẽ hai cái trên đầu, con voi đầu đàn rống lên một tiếng dài, cả đàn răm rắp chạy đến xếp hàng ngay ngắn trước mặt voi. Bùi Thị xuân dùng cờ điều khiển, đàn voi theo lệnh cờ mà tiến tới, rẽ phải, rẽ trái, tới, lui, nhịp nhàng đều đặn.

Bà tập voi đánh trận, tập từng thớt một. Mỗi thớt có một nữ quản tượng, khi thuần thục mới tập thành đoàn. Hàng ngũ chỉnh tề xong,các nữ quản tượng mặc quần áo gọn gàng, đầu chít khăn đỏ, theo lệnh phất cờ mà đồng loạt nhảy vút lên mình voi. Cờ hiệu phất hướng nào, nữ quản tượng điều voi theo hướng đó. Khi buổi tập kết thúc, đoàn voi xếp hàng ngay ngắn, những nữ quản tượng nhảy xuống nhẹ nhàng, trên môi là những nụ cười xinh tươi đắc ý.

Sau này, khi vua Quang Trung qua đời, vợ chồng Bùi Thị Xuân vẫn hết lòng phò tá vua Cảnh Thịnh cho đến khi vương triều Tây Sơn sụp đổ, gia đình bà bị bắt và bị Nguyễn Ánh trả thù. Có nơi ghi rằng, bà và con gái bị Nguyễn Ánh cho voi xéo. Thế nhưng, đến lượt bà, Bùi Thị Xuân bình thản đứng trước mặt voi, hét một tiếng thật lớn khiến voi giật mình. Voi chạy bổ tới, giơ vòi quấn lấy bà tung lên trời, sau đó voi bỏ chạy vòng quanh pháp trường. Thấy không giết được bà, Nguyễn Ánh cho người thiêu chết.

Bốn thuyết khác nhau về cái chết đầy bí mật của Trần Cảo - vị vua bù nhìn do Lê Lợi dựng lên