Nước Đại Việt suýt tan nát nếu không có Trần Tự Khánh

Trần Tự Khánh là ai?

Trần Tự Khánh (? - 1223), là một chính trị gia, viên tướng trứ danh thời kỳ suy vong của triều đại nhà Lý, người lãnh đạo chính thống buổi đầu giành quyền lực của họ Trần. 

Theo Wiki, Trần Tự Khánh là người Tức Mạc, phủ Thiên Trường, Đại Việt. Theo "Phả hệ họ Trần", Trần Tự Khánh là con thứ của Trần Lý, em của Trần Thừa và Linh Từ quốc mẫu. Theo Đại Việt Sử ký Toàn thư thì Trần Tự Khánh là em của Trần Thừa và là anh của Linh Từ quốc mẫu. Cuốn sử này không ghi rõ năm sinh của ông. Nói về vai vế, ông là anh họ của Trần Thủ Độ, và là chú ruột của Trần Thái Tông và Khâm Minh đại vương Trần Liễu. 

Trần Tự Khánh lớn lên khi cơ nghiệp nhà Lý suy yếu, vào đầu thế kỷ 13 dưới thời Hoàng đế Lý Cao Tông. Triều đình quan lại chơi bời vô độ, dân chúng bị cùng khốn, loạn Phí Lang xảy ra nhiều tháng trời khiến triều đình suy kiệt. Các tướng lĩnh địa phương nhân lúc loạn lạc nuôi ý định xây dựng lực lượng riêng, trong đó có cha Trần Tự Khánh là Trần Lý ở Hải Ấp.

Sử sách có chép, Trần Tự Khánh có thời gian phò tá thái tử nhà Lý. Cụ thể, 1209, Cao Tông hoàng đế nghe lời gian thần Phạm Du, giết đại thần Phạm Bỉnh Di. Bộ tướng của Bỉnh Di là Quách Bốc khởi binh báo thù cho chủ, đánh vào kinh thành Thăng Long, Cao Tông hoảng sợ cùng Hoàng hậu chạy lên Quy Hoá, thái tử Lý Hạo Sảm chạy về Hải Ấp, nơi Trần Lý cai quản. Quách Bốc vào triều, lập con thứ của Cao Tông là Lý Thầm lên ngôi. Thầm là con tỳ thiếp của Cao Tông nên bị xét là thứ xuất (con thị thiếp sinh ra), dù lớn tuổi hơn Lý Hạo Sảm.

Thái tử Sảm lấy con gái của Trần Lý, em Trần Tự Khánh là Trần Nhị Nương làm vợ. Nhân có chính lệnh của Thái tử, và có em vợ là Tô Trung Từ làm quan trong triều, Trần Lý có lý do phát triển lực lượng để đánh Quách Bốc. Trần Tự Khánh trở thành người đắc lực giúp cha và cậu thực hiện ý định đó.

Năm 1210, Tô Trung Từ và Trần Lý đánh bại Quách Bốc. Trần Tự Khánh theo giúp và lập được công. Trong khi đánh dẹp, Trần Lý bị tử trận Sử sách chép không rõ về cái chết của Trần Lý[3]. Tô Trung Từ sai người rồi đến Hải Ấp rước Thái tử định đưa về kinh sư. Đàm Dĩ Mông là em vợ Cao Tông, dù đã hàng phục Quách Bốc và hoàng tử Thầm nhưng vẫn được giữ chức Thái sư. Trần Tự Khánh thay cha thống lĩnh binh chủng, được phong là Thuận Lưu bá, đóng quân ở Thuận Lưu (miền Hải Ấp, Hưng Hà, Thái Bình) nhưng không quy phục Cao Tông. Ông kéo quân về kinh thành, cướp bóc tài sản của hoàng cung, nhưng bị dân chúng kinh thành đánh đuổi.

Tháng 10 năm 1210, Cao Tông băng hà, Thái tử lên ngôi, tức là Lý Huệ Tông. Huệ Tông lập Trần Nhị Nương làm Nguyên phi, Tô Trung Từ được phong làm Thái uý. Để lấy lòng Tự Khánh, Huệ Tông phong ông làm Chương Thành hầu.

Trần Tự Khánh giỏi hơn cả Tào Tháo?

Năm 1214, sau khi bất thành trong việc tìm kiếm sự ủng hộ của đương kim hoàng thượng Lý Huệ Tông thì Tự Khánh đã dựng con vua Lý Anh Tông là Huệ Văn vương tức chú của Lý Huệ Tông) lên ngôi. Nước cờ lập Huệ Văn vương lên ngôi là cách để Tự Khánh tạo chính danh cho mình, để người trong nước khỏi coi ông là phản loạn. Đây cũng chính là kiểu mà kẻ khởi loạn trước đó là Quách Bốc lập Lý Thẩm (anh của Lý Huệ Tông) lên ngôi để đấu lại với Lý Huệ Tông.

Rõ ràng việc 1 nước có 2 vua thì sẽ dẫn đến loạn lạc lâu dài. Bài học này có thể thấy từ bên Trung Quốc khi Bắc Ngụy Hiếu Vũ Đế Nguyên Tu bất mãn với sự kìm kẹp của quyền thần Cao Hoan đã chạy sang địa bàn của sứ quân Vũ Văn Thái. Cao Hoan thấy vậy bèn lập người em họ của Nguyên Tu là Nguyên Thiện Kiến lên ngôi, sử gọi là Đông Ngụy Hiếu Tĩnh Đế.

Miền Bắc Trung Quốc đầu thế kỷ thứ 6 bị phân liệt thành Đông Ngụy của Nguyên Thiện Kiến và Tây Ngụy của vua cũ Nguyên Tu, rồi Đông Ngụy thành Bắc Tề, Tây Ngụy thành Bắc Chu. Rốt cuộc phải đến năm 581 thì Tùy Văn Đế mới thống nhất lại được. Quá trình thống nhất như vậy phải trả giá bằng rất nhiều xương máu của người dân.

Lịch sử Việt Nam sau này cũng có thời kỳ như vậy. Đó là đầu thế kỷ 16, khi Mạc Đăng Dung trở thành quyền thần, lấn áp ngôi vua thì Lê Chiêu Tông không chịu nổi. Sử có chép: "Năm 1522, Chiêu Tông chạy ra huyện Minh Nghĩa ở Sơn Tây (vùng đất nay thuộc tỉnh Hà Tây), lúc đó ông mưu ngầm với bọn Phạm Hiến, Phạm Thứ, sai người đem mật chiếu vào Tây Kinh bảo Trịnh Tuy nghênh viện. Hôm sau Đăng Dung nghe tin, cho người đuổi theo nhưng Chiêu Tông quyết chống lại, chạy vào thành Tây Kinh. Trong kinh thành, Mạc Đăng Dung cùng Thái sư Lượng quốc công Lê Phụ và các công hầu lập em của Chiêu Tông là Lê Xuân lên ngôi".

Dù sau Lê Chiêu Tông bị Mạc Đăng Dung bắt và sát hại thì cái nền móng ông gây dựng vẫn được các cựu thần nhà Lê phát huy. Nước Việt từ đó rơi vào cảnh nội chiến Lê - Mạc rồi Đàng Trong - Đàng Ngoài khiến máu đỏ, nhân dân lầm than. Và cho đến khi vua Gia Long thống nhất đến nước thì mới trở về thời kỳ thái bình.

Quay lại chuyện của Trần Tự Khánh, ở thời điểm lập Huệ Văn vương làm vua: Nếu tình hình đất nước 2 vua cùng việc các sứ quân nhao nhao nổi lên như nhà Bắc Giang vương Nguyễn Nộn, Hiền Tín vương Lý Bát, Hồng hầu Đoàn Văn Lôi, Hà Cao ở Quy Hóa thì đất Việt khó tránh khỏi cảnh máu chảy thành sông, xương trắng đầy đồng.

Nguy hiểm hơn là khi không có một khối thống nhất thì sẽ tạo ra cơ hội để vó ngựa phương Bắc tiền vào đất Việt. Và chắc chắn lúc ấy dân chúng lầm than, đất nước loạn lạc, tình cảnh khó có thể tưởng tượng được.

Nhưng may mắn thay, Trần Tự Khánh có những quyết định sáng suốt với nước cờ cao tay để nhanh chóng thống nhất đất nước. Ông vừa đánh dọa Lý Huệ Tông nhưng lại vừa chìa tay ra để tỏ ý đón vua về. Hành động có tính biểu dương cao nhất của Trần Tự Khánh là việc vào tháng 11/1215, đem trả vua cái mũ bình thiên. Mũ bình thiên là mũ chỉ vua được dùng và Khánh lấy được nó trong một lần đánh vào cung.

Hành động của ông mang ý ngầm cho vua hiểu là Tự Khánh vẫn coi Huệ Tông là vua. Đến tháng giêng năm 1216, Huệ Tông cùng Đàm Thái hậu ngự ở thảo điện để thị triều. Trần Tự Khánh trả lại ghế bằng vàng. Hành động này có tính biểu tượng hệt như việc trả mũ bình thiên. Thông điệp của Khánh rõ ràng khi lặp lại 2 lần và vua Huệ Tông bắt đầu nghĩ đến chuyện hợp tác.

Và Tự Khánh còn có một hành động cực kỳ quyết đoán khác để yên lòng Huệ Tông là phế vua Huệ Văn vương từng được dựng lên cách đây 2 năm. Khánh còn coi như bỏ quân bài quan trọng để giữ chính danh cho mình trong 2 năm để đổi lấy lòng tin của vua Huệ Tông. 

Một số ý kiến cho rằng, có lẽ, thông tin "tình báo" từ cô em Trần Thị Dung đang làm Hoàng hậu của Huệ Tông đã giúp cho Khánh đi được một nước cờ mạo hiểm nhưng rất thành công này.  Tuy nhiên, khi đó Huệ Tông chưa hoàn toàn tin tưởng Khánh. Ông đã làm thêm 1 phép thử nữa là vào tháng 5/1216, sai sứ xin binh của Trần Tự Khánh để đánh Đỗ Nhuế. Khánh phụng chiếu của Huệ Tông. Đỗ Nhuế chạy về với Nguyễn Nộn.

Sau khi nhận được tín vật quan trọng và thấy sức mạnh của quân đội nhà Trần thì Lý Huệ Tông có ý trở về nương náu với nhà Trần.Thêm một lý do nữa để Lý Huệ Tông quyết tâm sang nhờ ông anh vợ Trần Tự Khánh là thúc ép của Trần Thị Dung. Khâm định Việt sử thông giám cương mục chép: "Thấy Tự Khánh là người phản trắc, Thái hậu nhiều lần chỉ vạch phu nhân là bè đảng của giặc, khuyên nhà vua ruồng bỏ, nhưng nhà vua không nghe. Thái hậu bắt phu nhân phải tự sát, nhưng nhà vua ngăn cản lại. Thái hậu lại bỏ thuốc độc vào các món ăn, thức uống của phu nhân. Cứ mỗi bữa ăn, nhà vua lại chia sẻ cho phu nhân một nửa và cho cùng ở chung, chứ không để rời khỏi bên mình. Rồi đang đêm, nhà vua cùng với phu nhân vi hành lén đi"

Đại Việt sử lược ghi chép rõ hơn cảnh Tự Khánh đón vua: "Ngày Giáp Thìn (tháng 5.1216), nhà vua cùng với phu nhân là Trần thị, ban đêm sang trại quân Thuận Lưu để theo về với Trần Khánh. Ngày hôm sau nhà vua gặp viên tướng của ngài là Vương Lê đem thuyền đến đón. Lúc bấy giờ Thái hậu và con của nhà vua là Công chúa đều lẫn tránh ở Ô Kim. Trần Tự Khánh thấy nhà vua thì mừng rỡ lắm. Các tướng sĩ đều đánh trống, nhảy múa hoan hô nhà vua".

Sau khi có được Huệ Tông thì thế lực nhà Trần đã có danh chính ngôn thuận để đánh bại các thế lực cát cứ khác. Khánh cùng Thượng tướng quân Phan Lân đã chỉnh đốn quân đội, đúc khí giới, huấn luyện binh sĩ... để chuẩn bị đánh phản loạn. Tình hình quanh kinh thành tạm ổn thì Khánh rước vua Huệ Tông về Thăng Long.

Tháng 6/1217, Đoàn Thượng đem lực lượng ra hàng, được phong tước vương. Tháng 6/1218, Trần Thừa và Trần Tự Khánh gả em gái là Trần Thị Tam Nương cho Đoàn Văn Lôi (tước Hồng Hầu) thu phục đất Hồng Châu và hôn sự này đã loại trừ được một thế lực cát cứ lớn nhất là họ Đoàn. Tự Khánh chuyển sang đánh Nguyễn Nộn ở Bắc Giang, quân Nộn thua to. Năm sau các tướng của Nộn đều ra hàng.

Khánh đánh dẹp, thu được lực lượng cát cứ ở Quốc Oai, Cam Giá. Các thuộc ấp ở Phong Châu đều ra hàng. Nguyễn Bát (Hiền Tín vương) ở Từ Liêm (Hà Nội ngày nay) phải bỏ chạy lên vùng thiểu số An Lạc (tỉnh Vĩnh Phúc). Hà Cao ở Quy Hóa không chạy thoát, Cao cùng vợ con thắt cổ chết. Đến tháng 5/1220, chấm dứt hoàn toàn nạn cát cứ ở các địa phương. Đất nước trở lại yên bình.

Từng có ý kiến so sánh Tự Khánh với Tào Tháo mượn danh nhà Hán để đánh bại các thế lực cát cứ mạnh như Viên Thiệu, Viên Thuật, Lã Bố... để đặt nền móng cho nhà Ngụy sau này. Nhưng Tự Khánh còn giỏi hơn Tào Tháo ở chỗ đã thống nhất được nước Việt chứ Tào Tháo cuối đời vẫn không làm gì được Lưu Bị, Tôn Quyền. 

Và điều quan trọng hơn là nhờ Tự Khánh thống nhất được đất nước từ 1220 mà nhà Trần có thời gian nuôi sức dân, hàn gắn lòng người để có sức mạnh đối chọi với vó ngựa Nguyên Mông sau này.

Xem thêm: Thái sư Trần Thủ Độ: Vị quan nổi tiếng nghiêm khắc Đại Việt xưa, từng ban thưởng cho người tố cáo mình