El Nino là gì và El Nino 2023 ảnh hưởng như nào đến thời tiết Việt Nam?

El Nino là hiện tượng gì?

Theo Wikipedia, El Nino (hiện tượng El Nino; tiếng Anh là El Niño phenomenon; hay còn gọi là hiện tượng Con trai của Chúa hoặc Hiện tượng Bé Hài Đồng nam) là sự kết hợp với Dao động sóng cả phương Nam - một hiện tượng khác gọi là ENSO - là danh từ mà ngư dân ở khu vực dọc biển Peru và Ecuador sử dụng để gọi một hiện tượng khí hậu khác thường. 

Hiện tượng này chủ yếu dùng để chỉ nhiệt độ mặt biển ở đại dương nhiệt đới của phần phía đông và trung tâm của Thái Bình Dương liên tục không ngừng thay đổi làm cho nóng ấm một cách khác thường, khiến cho mô thức khí hậu của cả thế giới phát sinh biến hóa, hình thành một số khu vực khô hạn và một số khu vực khác lượng mưa xuống lại vượt hơn mức bình thường. 

Nói một cách dễ hiểu nhất, hiện tượng El Nina là hiện tượng khí hậu đối lập với hiện tượng El Nino, khi lớp nước biển bề mặt ở khu vực xích đạo Thái Bình Dương lạnh dị thường. Hiện tượng này cũng có chu kỳ tương tự hoặc thưa hơn El Nino và có thể xuất hiện ngay khi El Nino suy yếu. 

Còn theo PGS.TS Mai Văn Khiêm - Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, El Nino là từ được dùng để chỉ hiện tượng nóng lên dị thường của lớp nước biển bề mặt ở khu vực xích đạo trung tâm và Đông Thái Bình Dương, kéo dài 8 - 12 tháng, hoặc lâu hơn, thường xuất hiện 3 - 4 năm 1 lần. Song cũng có khi dày hơn hoặc thưa hơn.

Cũng theo ông Khiêm, sau 3 năm ảnh hưởng của La Nina gây mưa lớn, ENSO hiện đang chuyển sang trạng thái trung tính. Dự báo, hiện tượng El Nino có thể xuất hiện vào nửa cuối mùa hè năm 2023 và duy trì đến năm 2024 với xác suất khoảng 70 - 80%.

Vì sao xuất hiện hiện tượng El Nino?

Nguyên nhân sinh ra hiện tượng El Nino là do sự tương tác giữa khí quyển và đại dương. Trong trạng thái bình thường, gió xích đạo từ Đông sang Tây thổi mạnh, đẩy nước biển ấm từ khu vực xích đạo sang phía Tây Bình Dương, để lại nước biển lạnh vọt lên từ đáy biển phía Đông. 

Khi gió xích đạo yếu đi hoặc thổi ngược chiều, nước biển ấm sẽ tràn ngược lại phía Đông Thái Bình DƯơng, gây sự ấm lên của nước biển bề mặt ở khu vực này. 

El Nino sẽ xảy ra khi hội tụ đủ 3 điều kiện: Nhiệt độ bề mặt đại dương cao hơn 0,5 độ C so với mức trung bình dài hạn, mức nhiệt độ này cần giữ nguyên trong nhiều mùa, và cuối cùng là hoàn lưu khí quyển Walker hoạt động yếu đi. 

Hiện tượng El Nino ảnh hưởng thế nào đến thời tiết trái đất?

Hiện tượng El Nino sẽ làm tăng nhiệt độ bề mặt biển, làm suy yếu gió mậu dịch của khu vực bị ảnh hưởng.

Tại Ấn Độ, Úc có thể xảy ra tình trạng khô hạn. Ở một số quốc gia khác có thể dẫn đến sự đảo ngược hoàn toàn, tức là mưa quá nhiều. El Nino xảy ra sẽ dẫn đến lượng giáng thủy toàn cầu tăng rõ rệt so với năm bình thường phù hợp với quy luật chung. Điều này khiến các quốc gia sát bờ Thái Bình Dương của Nam Mỹ và vùng phía đông và trung tâm Thái Bình Dương mắc phải nạn lụt lội dồn dập. 

Tuy nhiên, không phải lúc nào El Nino cũng gây ra tai họa. Cách đây 5000 năm, khi hiện tượng này mới được phát hiện lần đầu bởi ngư dân Peru thì El Nino đồng nghĩa với "tin mừng".

Vì nước biển lúc ấy tăng lên đủ ấm để vi sinh vật phát triển. Chúng là thức ăn cho cá biển. Nhờ thế nền đánh bắt cá của các nước ven biển Nam Mỹ phát triển mạnh. Nếu năm nào mà hiện tượng El Nino không làm cho nhiệt độ nước biển tăng lên quá cao thì năm đó sẽ có mùa cá bội thu.

Ngoài ra, El Nino giúp cho một số hoang mạc khô cằn nhất thế giới trong đó có Atacama được lượng mưa lớn giúp cho thực vật tại nơi đây phát triển đáng kinh ngạc. Tiêu biểu là vào năm 2015, hoa đã nở rộ khắp Hoang mạc Atacama.

WMO nói gì về El Nino?

Ngày 17/5, Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) cảnh báo rằng, 5 năm tới gần như chắc chắn sẽ có thời tiết nắng nóng kỷ lục do biến đổi khí hậu và hiện tượng El Nino. Các mô hình của WMO ước tính khả năng xảy ra El Nino trong năm nay lên đến 80%. Kết hợp biến đổi khí hậu và El Nino sẽ "đẩy nhiệt độ toàn cầu lên mức chưa từng thấy", Tổng thư ký WMO Petteri Taalas cho biết trong một thông cáo báo chí. 

“Tình trạng sẽ có những tác động sâu rộng đối với sức khỏe, an ninh lương thực, quản lý nước và môi trường. Chúng ta cần chuẩn bị sẵn sàng", Taalas cho biết.

WMO đang ước tính rằng, 98% khả năng 1 trong 5 năm tới sẽ là năm nóng nhất được ghi nhận trong lịch sử. Cũng có 98% khả năng nhiệt độ trung bình trong toàn bộ thời kỳ 5 năm sẽ nóng hơn so với 5 năm trước 2023.

Đầu năm, cơ quan khí tượng này cũng thống kê chuỗi 8 năm nóng nhất từng ghi nhận, chỉ trong vài năm qua, thế giới đã chứng kiến những thiệt hại kinh hoàng do nhiệt độ khắc nghiệt gây ra.

Cụ thể, năm 2021, đợt nắng nóng mùa hè khắc nghiệt nhất được ghi nhận tại Bắc Mỹ đã khiến cho đường cong vênh, gây ra sự gia tăng đột biến số ca cấp cứu tại Mỹ.

Năm 2022, Trung Quốc hứng chịu nắng nóng kỷ lục trên diện rộng và kéo dài đến 70p ngày. Đây có thể là đợt nắng nóng nghiêm trọng nhất từng được ghi nhận trên thế giới, theo nhà sử học thời tiết Maximiliano Herrera.

Cùng năm, đợt nắng nóng kỷ lục vào tháng 7 lần tiên tiên khiến Anh (đất nước nổi tiếng mát mẻ, nhiều mây) tăng đến 40 độ C. Các nhà nghiên cứu cho rằng, tình trạng này gần như không thể xảy ra ở Anh nếu không có biến đổi khí hậu. 

WMO cảnh báo, khi tác động làm nóng của El Nino bắt đầu, nhiệt độ có thể lên đến mức kỷ lục. Hiện có 66% khả năng là trong ít nhất 1 năm từ 2023 - 2027, nhiệt độ trung bình toàn cầu sẽ cao hơn 1,5 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp hay trước khi quá trình đốt nhiên liệu hóa thạch tạo ra khí nhà kính để làm nóng hành tinh.

Hiện tượng El Nino ảnh hưởng như thế nào đến thời tiết Việt Nam?

Nói về vấn đề này, PGS.TS Mai Văn Khiêm cho biết: Trong điều kiện El Nino, ở hầu hết các vùng trong cả nước nhiệt độ trung bình các tháng có xu hướng cao hơn bình thường, nắng nóng có thể nhiều hơn và gay gắt hơn. Khả năng xuất hiện nhiều đợt kỷ lục về nhiệt độ cao nhất tuyệt đối. Hoạt động của bão/áp thấp nhiệt đới có thể không nhiều nhưng tập trung chủ yếu giữa mùa, tính chất dị thường hơn, cả về cường độ và quỹ đạo.

Ông Khiêm lưu ý: El Nino dị thường gây thâm hụt lượng mưa ở đa phần diện tích cả nước với mức độ phổ biến từ 25 đến 50%, vì thế nguy cơ cao xảy ra khô hạn cục bộ, hoặc diện rộng ở những nơi có nhu cầu dùng nước nhiều cho sản xuất và sinh hoạt.

Trong các tháng mùa khô 2023, cần đề phòng tình trạng ít mưa dẫn đến hạn hán, xâm nhập mặn, thiếu nước trong những tháng đầu năm 2024 trên phạm vi toàn quốc. Ví dụ dễ hình dung nhất về tác động của El Nino là hiện tượng này đã gây ra các đợt hạn mặn kỷ lục vào các năm 2015-2016 và 2019-2020.

Mặc dù trong điều kiện El Nino, lượng mưa có thể giảm nhưng có thể xuất hiện những kỷ lục về lượng mưa lớn nhất trong 24h. Ví dụ như năm 2015 có El Nino nhưng tại Quảng Ninh đã xuất hiện mưa lớn lịch sử vào cuối tháng 7.

Năm 2002 cũng xuất hiện El Nino, nhưng mưa lớn vẫn xuất hiện và gây lũ lớn trên các khu vực, cụ thể: lũ lớn trên báo động 3 vào tháng 7, đầu tháng 8 trên sông Hồng - Thái Bình; lũ lớn ở Trung bộ vào cuối tháng 9, trong đó có xuất hiện lũ lịch sử xuất hiện thượng nguồn sông Cả (Hà Tĩnh); Nam Bộ đã xuất hiện lũ lớn kéo dài ở đồng bằng sông Cửu Long.

Hay là năm 2009, xuất hiện cơn bão số 9 (Ketsana) đi vào địa phận các tỉnh Quảng Nam - Quảng Ngãi cũng gây ra đợt lũ lớn, lũ lịch sử vào cuối tháng 9/2009. Đỉnh lũ năm 2009, tại các sông chính từ Quảng Bình đến Phú Yên đều vượt báo động 3. Ngập lụt nghiêm trọng từ Quảng Bình đến Khánh Hòa và Kon Tum.

Các chuyên gia khí tượng thủy văn cho biết, nắng nóng gay gắt diễn ra ở Việt Nam trong những ngày qua cũng một phần do ảnh hưởng của hiện tượng El Nino. Còn theo trung tâm dự báo, hiện tượng El Nino có thể xuất hiện vào nửa cuối mùa hè năm 2023 và duy trì đến năm 2024 với xác suất khoảng 70-80%.

Trong điều kiện El Nino, ở hầu hết các vùng trong cả nước, nhiệt độ trung bình các tháng có xu thế cao hơn bình thường; nắng nóng có thể nhiều hơn và gay gắt hơn; khả năng xuất hiện nhiều kỷ lục về nhiệt độ cao nhất tuyệt đối.

Hoạt động của bão/áp thấp nhiệt đới có thể không nhiều nhưng tập trung nhiều vào giữa mùa, tính chất dị thường hơn, cả về cường độ và quỹ đạo. Điều đáng lưu ý là El Nino thường gây thâm hụt lượng mưa ở đa phần diện tích cả nước với mức phổ biến từ 25 đến 50%. 

Vì thế, nguy cơ cao xảy ra khô hạn cục bộ , hoặc diện rộng ở những nơi có nhu cầu dùng nước nhiều cho sản xuất và sinh hoạt , trong các tháng mùa khô năm 2023, đề phòng tình trạng ít mưa dẫn đến tình trạng hạn hán, xâm nhập mặn, thiếu nước trong những tháng đầu năm 2024 trên phạm vi toàn quốc.

Phải ứng phó với hiện tượng El Nino thế nào?

PGS.TS. Mai Văn Khiêm cho biết, Tổng cục Khí tượng Thủy văn đã có Công văn báo cáo Ban Chỉ đạo quốc gia về phòng, chống thiên tai về cảnh báo tác động của El Nino, thông tin cho các Bộ, ngành, địa phương có phương án ứng phó. Những việc cần làm trước mắt và lâu dài đối với các Bộ ngành, địa phương đã được Thủ tướng yêu cầu trong Công điện gần đây.

Đối với Bộ TN&MT, Bộ đã chỉ đạo cơ quan Khí tượng Thủy văn và các đơn vị liên quan xây dựng kế hoạch thực hiện ứng phó cụ thể, trong đó tăng giám sát và tăng cường tần suất bản tin chuyên đề về hiện tượng El Nino, dự báo lượng mưa và nguồn nước trên các lưu vực sông; cung cấp kịp thời thông tin dự báo, cảnh báo nguồn nước phục các Bộ, ngành, địa phương xây dựng kế hoạch ứng phó phù hợp.

Với khả năng cao xuất hiện của El Nino, chúng ta cần rà soát đánh giá nhu cầu dùng nước cho sản xuất và sinh hoạt để điều chỉnh kế hoạch phù hợp, đặc biệt là đối với vụ hè thu ở Bắc Trung Bộ, Trung Bộ, hay các khu có hoạt động phát triển du lịch lớn trong những tháng mùa khô năm 2023. Các hồ chứa cũng cần xem xét điều chỉnh kế hoạch vận hành, sản xuất để ứng phó với nguy cơ thâm hụt lượng mưa trong điều kiện El Nino.

Bên cạnh ứng phó với tình hình thiếu nước, khô hạn trong điều kiện El Nino, chúng ta cũng không được mất cảnh giác với khả năng xảy ra mưa lũ bất thường như đã từng xảy ra trong những năm El Nino trước đây.

Xem thêm: Miền Bắc và miền Trung nắng nóng đến bao giờ?