Trần Văn Trứ: Tiến sĩ ham chơi, cưỡi bò dọa... quan huyện

Nhờ vợ mà chăm đọc sách

Theo Dân Việt, Trần Văn Trứ sinh ra trong gia đình khoa bảng. Cha là Trần Văn Hoán, Đệ tam giáp Đồng Tiến sĩ xuất thân đời vua Lê Dụ Tông, làm quan đến chức Hàn lâm viện Thừa chỉ. 

Trần Văn Trứ từ nhỏ đã hay chữ, thông minh nên thi Hương đậu rất sớm. Nhưng hay chữ bao nhiêu thì cũng ham chơi bấy nhiêu khiến việc học hành bị chểnh mảng.

Sau này, ông lấy vợ là bà Khương Thị cũng thuộc dòng dõi khoa bảng. Bà là con gái của một vị Hoàng giáp. Dù lấy vợ rồi thì Trứ vẫn ham chơi, vợ nói cũng không được.

Vì nói không được mà cuối cùng bà Khương Thị phải sửa lễ cáo với tổ tiên nhà chồng, đồng thời xin cha chồng cho được về nhà để. Trước sự kiên quyết của vợ, Trứ mới ít ham chơi lại, chuyên tâm đọc sách. Đến kỳ thi năm 1743, ông đỗ Đệ nhị giáp chính Tiến sĩ xuất thân Đệ nhất danh.

Làm quan không chốn việc, hành xử đúng phép tắc

Sau khi đỗ đạt, Trần Văn Trứ được vời ra làm quan đến chức Thiêm đô Ngự sử kiêm Quốc tử giám Tế tửu. Thế nhưng, người dân quen ông vẫn gọi là tiến sĩ Từ Ô vì ông là người thôn Từ Ô. Hai cha con ông cùng làm quan trong Triều.

Trần Văn Trứ làm quan không trốn việc lại hành xử theo đúng phép tắc nên tiếng lành đồn xa. Tuy nhiên, vốn là người thẳng thắn, thấy gì nói nấy, nên ông cũng gặp phải lời dèm pha, thường chuyên tâm hơn vào việc dạy học.

Cuốn "Trần tộc gia phả" có ghi chép rằng, ông dạy học trò rất hay, tuy vậy hay khen thưởng hoặc mắng nhiếc học trò. Khi làm văn, trò nào làm trúng ý, ông thường hay nói: "Cha mẹ anh ăn thức gì mà sinh được anh như vậy, tiếc rằng con gái ta đã gả chồng hết cả”. Và không biết có phải nhớ tới thời ham chơi bị vợ nghiêm khắc không, mà khi có trò nào làm dở thì ông hay nói: “Cha mẹ ngươi ăn phải thứ gì mà đẻ ra ngươi như vậy, tiếc rằng vợ ngươi vô duyên nên lấy phải…”.

Học trò tuy bị ông mắng nhưng nhiều người thành tài. Vì thế khi họ lên kinh thi thì không ai không đến tìm ông. Các kỳ thi hương, người đậu quá nửa là học trò của ông.

Chuyện tiến sĩ Trứ chấm thi cho người nhà

Trong sách "Hải Dương phong vật chí" có chép, một lần, Trần Văn Trứ phụ trách khoa thi Hương ở quê nhà. Biết tin, vợ ông dặn rằng: “Năm nay có đứa cháu đi thi, mong được ông rộng tay cho nó được mở mày mở mặt. Tên nó là Hi”, ông cũng gật đầu biết vậy.

Biết tình chồng, bà Khương Thị dặn gia nhân rằng, khi thấy ông chấm đến quyển của người cháu thì nhớ làm hiệu "Hi Hi" để ông nhớ. Khi ông chấm quyển văn, người hầu đứng gần quan sát, khi thấy quyển của người nhà liền đằng hắng " Hi Hi". 

Nghe thế, Trần Văn Trứ chợt nhớ lời vợ dặn, thế nhưng lời văn rất không thông, không xứng đỗ. Ông liền cầm bút vừa sổ một nét dài trên quyển thi vừa nói “Này thì Hi Hi! Này thì Hi Hi!”.

Tiến sĩ cưỡi bò dọa quan huyện

Cuốn "Giai thoại văn học Việt Nam" có câu chuyện: Một lầm từ kinh thành về quê nhà, Trứ nghe có viên quan tri huyện hách dịch, tự ra lệ ai đi qua nhà quan đều phải xuống ngựa, nếu không sẽ bị đánh đòn.

Nhân một hôm có chuyện đi qua dinh thự quan huyện, Trần Văn Trứ có mượn một con bò và hiên ngang cưỡi qua mà không xuống. Đám lính thấy thế liền bắt ông lôi vào trong phủ cho quan huyện xem mặt. 

Khi ấy, Trần Văn Trứ nói rằng, mình học thầy đồ dạy học, nghe nói lệ cưỡi ngựa phải xuống chứ đâu có lệ cưỡi bò phải xuống. Quan huyện nghe nói có lý, lại nghe nói là thầy đồ nên hỏi chữ để bắt bí. Nhưng ông Trứ đều trả lời trôi chảy.

Quan huyện có ý nể nên nói rằng: “Lý ra tội nhà thầy phải đánh đòn, nhưng ta nể cái bộ râu của thầy nên tha đòn cho. Thầy phải đối câu ta ra để tạ ơn nghe!”.

Rồi quan huyện ra vế đối: “Huyện quan Thanh Miện kiến vô lễ nhi dục công”, nghĩa là: Quan huyện Thanh Miện thấy kẻ vô lễ nên muốn đánh. Trần Văn Trứ bèn đối rằng “Tiến sĩ Từ Ô hạnh hữu tu nhi đắc thoát”, nghĩa là tiến sĩ Từ Ô may nhờ có râu mà thoát đòn.

Nghe đến “Tiến sĩ Từ Ô”, quan huyện và đám sai nha biết đây là tướng công họ Trần thì lạy như tế sao. Trần Văn Trứ liền chỉnh dạy về đạo lý làm quan cho họ rồi bỏ đi. Từ đó quan huyện cũng thôi cái lệ hống hách bắt người qua đường phải xuống ngựa.

Về sau nhận thấy triều đình vua Lê - chúa Trịnh quá mục nát, không thể cứu vãn nên ông Trứ cáo lão về trí sĩ. Trần Văn Trí làm quan thanh liêm, yêu thương dân chúng. Ngày ông mất, quan lại trong triều, bạn bè và học trí đều tới đưa tiễn.

Xem thêm: Trần Ích Phát - thầy giáo duy nhất trong lịch sử Việt Nam có 74 học trò đỗ trạng nguyên, tiến sĩ