Bảng nhãn Ngô Hoán bị tội sung quân vì để lộ việc nước

Dưới thời Lê sơ (1428-1527), nước nhà thịnh trị, nhân tài nở rộ, kẻ sĩ đua nhau tranh bảng vàng. Từ người xuất thân bần hàn đến hạng lính quen tay gươm cán giáo cũng một bước đổi vận nhờ có thực tài. Ít nhất có tới 3 trường hợp dưới thời Lê sơ phục vụ quân ngũ, gặp được duyên lành nhờ văn hay chữ tốt mà thay danh đổi phận. Trong đó, Bảng nhãn Ngô Hóa là trường hợp đặc biệt hơn cả. 

Bảng nhãn Ngô Hoán bị tội bị sung quân

Ngô Hoán sinh ngày 28 tháng 3 năm Canh Thìn (1460), mất ngày 10 tháng 6 (không rõ năm). Theo Công dư tiệp ký, Ngô Hoán có quê gốc ở xã Thượng Đáp, huyện Thanh Lâm (nay thuộc xã Nam Hồng, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương. Ông có tên húy là Hoán, tự là Hối Phu, được vua gia phong tên thụy là Hòa Trực.

Sự nghiệp của Ngô Hoán được ghi chép ngắn gọn trong Hải Dương phong vật chí rằng: “đỗ Bảng nhãn khoa Canh Tuất niên hiệu Hồng Đức (1490), được tuyển vào Đông các làm chức Hiệu thư, có dự Tao Đàn nhị thập bát tú. Làm quan trải bốn triều tới chức Thượng thư bộ Lại”. Ở tuổi 31, ông dự vào hàng thứ hai của Tam khôi trong kỳ thi năm Canh Tuất (1490) cũng được coi là sự việc ly kỳ và nhuốm màu cổ tích. 

Theo sách Thiên Nam sự tích, lúc Ngô Hoán đi thi Hội và thi Đình, khi đi qua sông đã vái thần sông rằng: “Nguyền được đỗ cao, xin bắc cầu để đền ơn”. Tuy nhiên, khi đỗ Bảng nhãn ông lại quên đi lời hứa bắc cầu năm xưa. Lúc phò vua Lê Chiêu Tông, thế lực của Mạc Đăng Dung đã sai người tìm bắt và giết hai con của Ngô Hoán. Khi đổi ý, họ Mạc sai người phi ngựa truyền tin không giết nữa. Nhưng khi đến khúc sông năm xưa, trời tối không qua được nên phải chờ tới sáng. Con của Ngô Hoán vì thế mà mất mạng, người đời cho rằng đây là quả báo vì không mắc cầu như lời đã hứa.

Về đường làm quan, Ngô Hoán là người có tiếng về văn từ, được vua Lê phong làm Sái phu trong Tao Đàn, đứng hàng thứ 4 trong 28 học sĩ. Ông phò tá 4 triều vua thời Lê sơ, từng chữ đến chức Thượng thư bộ Lại, được phong Thượng đẳng phúc thần khi qua đời. Tuy nhiên, ở thời vua Lê Hiến Tông (1497-1504), Bảng nhãn Ngô Hoán lại mắc phải tội lớn: tiết lộ việc triều đình.

Cụ thể, vào năm Canh Thân (1500), Ngô Hoán bị tội đi sung quân. Khi đang làm quan to trong triều, Ngô Hoán thành anh lính quèn bởi tội “đem việc trong triều nói với người ngoài”. Xét theo Quốc triều hình luật hoặc những sắc lệnh của vua Lê đã ban trước đó, Ngô Hoán hẳn là đã được triều đình giảm nhẹ trọng tội khi giao thiệp với người ngoài, để lộ việc nước. Bởi đây là trọng tội, được quy định nghiêm ngặt, có thể mất đầu như chơi. Trường hợp Ngô Hoán là một biểu hiện cho tính nhân đạo, thể hiện một nét rất rõ trong văn hóa Việt: “Một bồ cái lý không bằng một tí cái tình”.

Trở lại quan trường nhưng không được như xưa

Năm Tân Dậu (1501), chỉ sau 1 năm bị sung làm lính, Ngô Hoán lại tiếp tục đi thi khoa thi Hương của triều đình. Ông đỗ tam trường, nhưng do đã phạm tội trước đó nên không được cho vào tứ trường. Sử sách cũng không ghi rõ ông có được làm chức gì trong triều hay không.

Ngô Hoán là trường hợp đặc biệt của khoa cử nước Nam khi đi thi hai lần đều đỗ. Năm Ất Sửu (1505), dưới thời vua Lê Uy Mục, tiếc tài năng của Ngô Hoán nên vua khởi phục cho ông làm Hiến sát sứ Thanh Hoa. Hoán trước đây bị sung quân, sau lại thi đỗ sinh đồ, đến đây được bổ dụng lại”, theo Toàn thư.

Tháng 11 năm Kỷ Tỵ (1509), Ngô Hoán lên làm Tán trị thừa tuyên sứ ty thừa tuyên sứ Thanh Hoa, không bao lâu sau thì giữ chức Thượng thư bộ Lại. Đến thời vua Lê Chiêu Tông, do Mạc Đăng Dung bức bách nên Ngô Hoán theo vua đến châu Lang Chánh (huyện Lang Chánh, tỉnh Thanh Hóa hiện nay), sau đó lại sang Ai Lao mưu tính phục hưng nhưng không thành. 

Xem thêm: Cuộc đời tận tâm với vua, với nước, lòng dạ sáng tựa sao băng của vị tướng tài Lê Văn An