Giải mã cách gọi thứ bậc "thầy Hai, anh Tư, con Tám..." của người Sài Gòn xưa

Có đến 80 - 90% người ngoại quốc và ngay cả chính người dân bản địa cũng phải thốt lên rằng "phong ba bão táp không bằng ngữ pháp Việt Nam". Bởi vì tiếng Việt của chúng ta quá phong phú. 

Chiều muộn hôm vừa rồi có cậu bạn đi công tác ghé ngang nhà rủ đi làm ly cà phê tán dóc. Nói chuyện lan man một hồi, tự nhiên, anh chàng kể ở công ty có ông gác cửa hay nói câu "bỏ đi Tám": "Em chả hiểu, có lần hỏi ông nói đại khái là dùng khi can ngăn ai đó bỏ qua chuyện gì đó, nhưng sao không phải là Sáu hay Chín mà cứ nhất định phải là Tám, thì ông nói cũng không biết".

Dựa vào những câu chuyện xưa cũ, những giai thoại, nên kể ra đây chút nguyên cớ của câu thành ngữ có lẽ sắp “thất truyền” này, biết đâu có dịp nào đó anh em có thể dùng để “buôn dưa lê” lúc “trà dư tửu hậu”.

Đầu tiên, phải biết rằng, câu nói này xuất phát từ khu vực Sài Gòn - Chợ Lớn (thời Pháp thuộc, khoảng đầu thế kỷ XX). Thời đó, cách xưng hô thứ bậc trong xã hội phổ biến, phần nào phản ánh vị trí xã hội, giai cấp... một cách khá suồng sã và dễ chấp nhận.

Đứng trên hết là các "quan lớn" người Pháp hoặc các quan triều đình nhà Nguyễn, thành phần này thì không "được xếp" thứ bậc vì giới bình dân hầu như không có cơ hội tiếp xúc đặng xưng hô hay bàn luận thường xuyên.

Kế đến là các công chức làm việc cho chính quyền. Họ ít nhiều là dân có học, dân thường hay có dịp tiếp xúc ngoài đời, là cầu nối giữa họ với các thủ tục với chính quyền hoặc là thành phần tri thức. Đó là các "thầy Hai thông ngôn" hay "thầy Hai thơ ký".

Hàng thứ Ba là các thương gia Hoa Kiều, với tiềm lực tài chính hùng hậu và truyền thống "bang hội" tương trợ, liên kết chặt chẽ trong kinh doanh, các "chú Ba Tàu" nghiễm nhiên là 1 thế lực đáng vị nể trong mắt xã hội bình dân Sài Gòn - Chợ Lớn thời đó.

Ở vị trí thứ Tư là các "đại ca" giang hồ. Đó là những tay chuyên sống bằng nghề "đâm thuê chém mướn", hành xử theo luật riêng, tuy tàn khốc và "vô thiên vô pháp" nhưng khá "tôn ti trật tự (tiêng)" và "có đạo nghĩa" chứ không tạp nham và thiếu nghĩa khí như các băng nhóm "trẻ trâu" hiện đại. Các "anh Tư dao búa" vừa là hung thần, vừa ít nhiều lấy được sự ngưỡng mộ của giới bình dân (và cũng không ít tiểu thư khuê các) thời đó.

Tiếp theo đó là vị trí của giới lưu manh hạ cấp hơn: Đó là anh Năm đá cá lăn dưa, móc túi giật giỏ hay làm cò mồi mại dâm... 

Bị giới bình dân ghét hơn đám lưu manh côn đồ là các "thầy Sáu phú-lít (police)", "thầy Sáu mã tà", "thầy Sáu lèo". Chức trách là giữ an ninh trật tự, chuyên thổi còi đánh đuổi giới buôn gánh bán bưng bình dân, nhưng các "thầy Sáu" này cũng không từ cơ hội vơ vét ít tiền mọn "hối lộ" của họ để "nhẩm xà" (uống trà). 

Ở trong giới buôn bán thì không thể không nhắc đến chuyện vay vốn làm ăn, mặc dù Tàu hay Việt cũng đều có tổ chức cho vay. Nhưng phổ biến và "quy củ" nhất ở cấp độ trung - cao khu vực Sài Gòn - Chợ Lớn là các "anh Bảy Chà và". Các anh này là các nhà tài phiệt người Ấn, vừa giàu vừa ít bị "ghét", vừa ít có quan hệ qua lại với giới chức người Pháp, lại làm ăn đúng luật lệ, ít thừa cơ bắt chẹt lãi suất nên khá được giới kinh doanh tín nhiệm.

Đứng ở vị trí thứ Tám chính là giới lao động nghèo chỉ có sức lực làm vốn nuôi miệng, từ bốc vác, gánh nước bồng em, đến "sang" hơn chút xíu là phu xe kéo...

Tuy đông nhưng lại yếu thế nhất vì thất học, không có tiền như thầy Hai, anh Ba, cũng hiền lành chứ không bặm trợn phản kháng bạt mạng như các anh Tư anh Năm nên họ thường xuyên chịu sự áp bức, bắt nạt từ mọi phía. Cách để yên thân khả dĩ nhất với họ là khuyên nhau cắn răng nhẫn nhịn, quên đi để sống: "Bỏ qua đi Tám", bây giờ chắc là đã dễ hiểu rồi.

Không còn liên quan nữa, nhưng nhân tiện sẵn nói luôn về thứ bậc chót cùng trong xã hội thời đó: các cô, các chị Chín xóm Bình Khang chuyên "kinh doanh" bằng "vốn tự có".

Dài dòng tý để trình bày chút kiến giải về một câu thành ngữ đang dần bị quên lãng dùng để bày tỏ thái độ khuyên người hoặc tự an ủi mình hãy đừng để ý những chuyện không vui, hay bị ai đó "chơi không đẹp".

Nếu lỡ đọc thấy không có gì thú vị thì thôi, "bỏ qua đi Tám"!

(Theo Phạm Quốc Bảo/Tuổi trẻ)

Xem thêm: Nguyễn An Ninh: Nhà cách mạng "chọc trời khuấy đất", thần tượng của thanh niên Sài Gòn