Lý Thường Kiệt: Vị Thái úy dòng dõi kiệt hiệt, đường hoàng vào đất giặc, kể tội giặc

Điểm một lượt trong các trang sử thì thấy được, nước Việt ta có 2 người làm tướng mà danh thơm nước ở triều đại họ sống, dẫu là những người đã tịnh thân. Đó là trường hợp của Thái úy Lý Thường Kiệt và Tả quân Lê văn Duyệt. Nhưng ở đây, chúng ta chỉ bàn về cuộc đời, sự nghiệp hiển hách của Thái úy Lý Thường Kiệt.

Dòng dõi kiệt hiệt

Lý Thường Kiệt (1019 – 1105) là một nhà quân sự, nhà chính trị cũng như hoạn quan rất nổi tiếng vào thời nhà Lý nước Đại Việt. Ông làm quan trải 3 triều là Lý Thái Tông, Lý Thánh Tông, Lý Nhân Tông và đạt được nhiều thành tựu to lớn khiến ông trở thành 1 trong 2 danh tướng vĩ đại nhất nhà Lý, bên cạnh Lê Phụng Hiểu.

Năm 2013, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch liệt ông vào một trong 14 vị anh hùng dân tộc tiêu biểu nhất trong lịch sử Việt Nam. Con tàu chiến USS Chincoteague (AVP-24) trong những năm 1972 - 1975 được mang tên là RVNS Lý Thường Kiệt (HQ-16), để vinh danh ông.

Nói về thân thế của Lý Thường Kiệt, Nam quốc vĩ nhân truyện để lại vài dòng. Theo đó, ông là người phường Thái Hòa thuộc kinh đô Thăng Long. Riêng về dung mạo, sách này có cho biết "có phong tư dung mạo", đồng thời tư chất cũng hơn người khi "nhiều mưu lược, có tài làm tướng".

"Việt điện u linh" có chép, ông tên thật là Ngô Tuấn, con của Sùng Tiết tướng quân Ngô An Ngữ. Lý Thường Kiệt chỉ là tên tự. Vẫn sách này cho hay, khi còn trẻ tuổi, vì vẻ mặt trươi đẹp, Ngô Tuấn được sung làm Hoàng môn chi hậu, làm hoạn quan theo hầu Lý Thái Tông.

Xem "Thoát Hiên vịnh sử thi tập" có  miêu tả dung mạo và việc vào cung của ông là "lúc còn trẻ, do có hình dung đẹp đẽ, cùng em là Thường Hiến được vào hầu trong cung".

Trải qua thời gian nỗ lực không ngừng nghỉ, ông được thăng dần đến chức Nội thị sảnh đô tri rồi Thái úy, trải qua ba đời vua Thái Tông, Thánh Tông, Nhân Tông. Là Thái giám nhưng Lý Thường Kiệt có tài "kinh bang tế thế hiếm ai bì kịp".

Sự nghiệp của ông, được Đặng Minh Khiêm tổng kết vài lời trong "Thoát Hiên vịnh sử thi tập", xem ra gói gọn mà đầy đủ: "Thường Kiệt từng dẹp giặc Chiêm Thành ở phía Nam, đánh nhà Tống ở phương Bắc, vây hãm Khâm Châu, Liêm Châu. Làm quan đến chức Thái úy, tước Thượng quốc công".

Vị tướng duy nhất dám đường hoàng vào đất giặc, kể tội giặc

Thời Hậu lý, nơi Bắc triều do nhà Tống cao trị. Chúng hống hách vô cùng và lúc nào cũng nhòm ngó nước Nam ta. 

Theo "Việt Nam sử lược", nhà tống để lấy lại tiềm lực của mình sau những cuộc chiến tranh liên miên với Liêu, Hạ, đồng thời phục hồi uy tín trong nhân dân, quan lại sau biến pháp Vương An Thạch không được lòng dân, lại nhân lúc nhà Lsy chuyển giao vương quyền từ Lý Thánh Tông đã mất sang Lý Nhân Tông còn nhỏ tuổi đã quyết định xua quân đánh Đại Việt. Để chuẩn bị lực lượng, lương thảo cho cuộc xâm lược quy mô, nhà Tống lập ba căn cứ quân sự lớn ở châu Ung, châu Khâm và châu Liêm nằm ở Nam Trung Hoa.

Sớm nhận thấy dã tâm của triều Tống, nhà Lý chuẩn bị mọi mặt để sẵn sàng ứng phó với cuộc xâm lăng không thể tránh khỏi này. Lúc này, Lý Nhân Tông còn nhỏ, Lý Thường Kiệt trở thành linh hồn của cuộc kháng chiến. Ông tạo ra khối đại đoàn kết dân tộc lớn.

Khi nhận thấy sức mạnh của giặc tập trung ở 3 châu Ung, Khâm, Liêm và việc của chúng ta là phải nhanh chóng triệt tiêu hậu thuẫn về lương thảo, khí giới ở đó, biến sự chủ động của địch thành bị động. Thái úy Lý Thường Kiệt đã làm một việc xưa nay hiếm quá bằng phương pháp "tiên pháp chế nhân" (phát binh trước chế ngự địch).

Nói về việc này "Việt Nam phong sử" ghi: "Trong niên hiệu Thái Ninh thứ 4 (1075) vua Lý Nhân Tông sai nhóm Lý Thường Kiệt và Tôn Đản lãnh quân chia đường tiến vào đánh phá nhà Tống". 

"Việt điện u linh" trong bài "Thái úy trung phụ dũng Võ uy thắng công" cho biết chủ trương "tiên phát chế nhân" kế của Lý Thái úy: "ông có nghe người nhà Tống muốn đem binh mã qua nhòm biên cảnh nước ta rồi gây ra chiến tranh, ông lập tực tâu cùng vua rằng: Đợi cho giặc đến mà đánh, chi bằng mình đánh trước đi cho chúng nhụt mất nhuệ khí thì hay hơn".

Còn theo "Khâm định Việt sử thông giám cương mục", Lý Thường Kiệt, Tôn Đản đã dẫn quân chia chia đường đánh ba châu. Lại để danh chính ngôn thuận vào đất giặc, ông cho soạn bản "Phạt Tống lộ bố văn" nói rõ lý do.

"Lý Thường Kiệt - Lịch sử ngoại giao và tông giáo triều Lý" đã thể hiện rõ lộ bố trí ấy được dân Tống ủng hộ vì giúp họ đánh Tống vì các phép thanh miêu, trợ dịch làm dân Tống khốn khổ; vì quân Tống muốn đánh Đại Việt...

Kết quả, cả 3 châu của giặc bị phá tan thành. Nói về việc này, cứ phải xem phần "sử luận" của Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu trong "Quốc sử huấn mông" để mà thấy được cái sự tự hào ngàn năm có một:

"Nước ta xưa đánh nhau với giặc phương Bắc, nhiều phen được to, như nhà Trần với người Nguyên, vua Lê với người Minh, Nguyễn Quang Trung với người Thanh, đều đủ làm cho chúng hết cậy mình là nhớn. Tóm sau trước mà nghĩ thời việc đánh Tống này có giá trị hơn nhất. Các việc kia, đều là giặc sang cõi ta, chiếm đất ta; quân ta vì chống chế, vì khôi phục mà đánh, đánh mà được. Một việc đánh Tống này thời quân ta tự tràn sang đất giặc, đường hoàng kể tội vua tướng giặc mà đánh, đánh mà được, cho nên gọi là có giá trị hơn".

Nếu theo dõi dòng lịch sử của Việt Nam thì có thể thấy, sau này vua Quang Trung cũng từng có ý đem quân đánh nhà Thanh nhưng tiếc thay, ông lại mất sớm. Còn ở trường hợp của quân Lý thì quá rõ ràng. Hiếm khi nào thấy được, quân ta thực hiện thế thủ chủ động đến như vậy khi vào sâu nội địa của giặc mà diệt hết sự chuẩn bị quân sự, hậu cần, đưa giặc vào thế bị động như thế. 

Bởi vậy thử hỏi rằng, nếu nhà Tống không bị ta đánh phủ đầu thì với quân đông tướng mạnh tràn sang, số phận Đại Việt sẽ như thế nào?

Sau chiến thắng ấy, chúng ta có thời gian chuẩn bị kỹ càng hơn để nghênh giặc tại trận Như Nguyệt hiển hách, buộc địch phải rút lui không dám ngoái đầu lại nhìn. 

Chiến thắng chống xâm lược Tống mãi mãi đi vào sử xanh Đại Việt cùng công lớn của nhà quân sự tài ba: Thái úy Lý Thường Kiệt. Nhưng xem đời ông, không chỉ dừng ở chiến công phá Tống, mà sự nghiệp bình Chiêm, cũng cao cả lắm.

"Việt sử tân biên" có chép, năm Kỷ Dậu (1069), vì Chiêm Thành bỏ cống, lén lút thần phục nhà Tống, vua Lý chỉnh trang binh bị, thực hiện cuộc chinh phạt phía Nam. Lực lượng quân Lý chừng 5 vạn người, do Lý Thường Kiệt làm tướng tiên phong. Lần chinh phạt này, quân Lý đuổi vua tôi Chiêm Thành đến tận kinh đô Chiêm. Chế Củ cùng quân tướng bị cầm tù. Chiến công ấy Việt sử tân biên nhấn mạnh "Người có công trong cuộc đại thắng này là Lý Thường Kiệt". 

Ngoài sự nghiệp phá Tống, bình Chiêm ở trên, đời cầm quân xông pha sa trường của Lý Thái úy còn ghi nhận việc dẹp loạn Lý Giác ở Nghệ An khi ông đã tuổi 85, rồi đuổi Chiêm Thành năm Giáp Thân (1084) đều một tay ông cả.

Danh thơm để lại muôn đời

Con người Lý Thái úy, thật xứng với lời khen sử sử gia Phan Huy Chú trong "Lịch triều hiến chương loại chí": "Ông là người giàu mưu lược, có biệt tài làm tướng suý, làm quan trải thờ ba đời vua, phá Tống, bình Chiêm, công lao đức vọng ngày một lớn, được vua sủng ái, là người đứng đầu các bậc công hầu vậy".

Há đâu phải thái giám là không làm nên nghiệp lớn phò vua giúp nước như bậc quan văn, tướng võ thôi đâu. Bởi thế, ngay trong thời Lý, nhân gian đã rất trân trọng ông, như bài thơ của nhà sư Thích Pháp Bảo khi soạn bài "Ngưỡng Sơn Linh Xứng tự bi minh" (bài minh, khắc trên bia, đặt ở chùa Linh Xứng, núi Ngưỡng Sơn) năm Bính Ngọ (1126) thời vua Lý Nhân Tông, trong đó có đoạn:

Việt hữu Lý công

Cổ nhân chuẩn thức

Mục quận ký minh

Chưởng sự tất khắc

Danh dương hàm hạ

Thanh chấn hà vực.

(nghĩa là: Nước Việt có người họ Lý, Theo đúng phép của người xưa. Đã cầm quân là tất thắng lợi. Đã trị nước thì dân được yên. Danh lẫy lừng thiên hạ. Tiếng vang khắp xa gần).

Kết bài, xin ghi lại bài thơ trong Thoát Hiên vịnh sử thi tập ghi lại công nghiệp của vị Thái úy nhà Lý như sau:

Anh em kề cận giúp quân vương,

Tài lược hơn người tướng mạo tươi.

Đánh Bắc dẹp Nam huân nghiệp rạng,

Xem thêm: Không thể tin nổi: Nhà Tống đại bại nhưng vẫn đòi bắt Lý Thường Kiệt như tội phạm chiến tranh