Huyền tích nơi xuất hiện bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên của nước Việt - Nam quốc sơn hà

Chuyện ít biết về bài thơ thần "Nam quốc sơn hà"

"Nam quốc sơn hà" là một bài thơ thất ngôn tứ tuyệt được viết bằng văn ngôn không rõ tác giả (mặc dù một số nguồn cho rằng Lý Thường Kiệt là người viết ra). Bài thơ được coi là bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên của Việt Nam, khẳng định chủ quyền của nước Việt ta. Bên cạnh đó, bài thơ có tác dụng khích lệ tinh thần quân sĩ, giúp Lê Hoàn chống quân Tống năm 981 và Lý Thường Kiệt chống quân Tống năm 1077. Trong văn hóa, ý nghĩa và giá trị của bài thơ trong lịch sử Việt Nam được người Việt công nhận rộng rãi.

Có rất nhiều câu chuyện thú vị xung quanh bài thơ thần này và một trong số đó phải nhắc đến chuyện câu chuyện liên quan đến đền Xà. Cụ thể:

Một lần, Lý Thường Kiệt dẫn quân đi kiểm tra chiến tuyến, khi đến Phương La, thấy có ngôi đền lớn bên ngã ba Xà, hỏi ra mới biết đây là đền Xà, thờ nhị vị Đại Vương Tôn Thần họ Trương - Đức Thánh Tam Giang Trương Hống, Trương Hát. Lý Thường Kiệt bèn truyền quân sửa lễ vào đền thắp hương bái yết, cầu xin âm phù hộ quốc. Truyền thuyết về sự kiện lịch sử này, dân trong vùng kể rằng:

Đêm ấy, nằm nghỉ ở đình Xà - Ngọt, đang lúc chập chờn nửa tỉnh, nửa mơ, Lý Thường Kiệt thấy hai vị thần nhân, mũ áo chói loà hiện ra. Lý Thường Kiệt vội đứng dậy bái chào. Hai vị thần nhân cao lớn, lẫm liệt khác thường.

Một vị mặt đen, mắt xanh, mặc áo bào trắng. Một vị mặt trắng, râu dài, mình khoác bào đỏ, bảo rằng: Mới tới thăm nhau buổi sáng mà đã vội quên! Lũ giặc Tống kia, chỉ cần làm bạt hồn vía chúng thì chúng sẽ tan. Anh em chúng tôi xin mang thần binh đến giúp ngài quét sạch lũ giặc... Dứt lời liền ngâm bài thơ:

“Nam quốc sơn hà Nam đế cư

Tiệt nhiên định phận tại thiên thư

Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm

Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư”

Bấy giờ Lý Thường Kiệt mới biết, đấy là hai vị thần thờ ở đền Xà. Tiếng ngâm vừa dứt, bỗng hai vị thần nhân hoá thành đôi rắn có mào, trườn về phía sông Cầu.

Lý Thường Kiệt liền cho quân đốt đền, lấy bút nghiên và ông ngồi trầm ngâm tự chép lại bài thơ thần theo trí nhớ. Chép đi chép lại nhiều lần mới nhớ đúng được lời bài thơ. Lý Thường Kiệt đắc ý khẽ cất tiếng ngâm. Mấy tỳ tướng chầu hầu nghe được, phấn chấn hẳn lên cũng lẩm bẩm học theo. Lý Thường Kiệt sai quân chép bài thơ làm nhiều bản rồi gửi đến tướng sĩ khắp chiến tuyến. 

Hôm sau, ông lại bí mật đưa đại quân vượt sông sang bờ Bắc, mở trận tập kích vào đồn lũy của quân Tống. Lý Thường Kiệt đứng trước cửa đền Xà, bỗng nghe từ trên không trung có tiếng hò reo, ngựa người rầm rập, khí giới loảng xoảng cùng âm thanh tiếng chiêng, tiếng trống theo nhịp bước quân đi.

Ông ngửa mặt nhìn lên, thấy hai vị thần họ Trương, áo mũ xanh đỏ chỉnh tề, ngự trên đám mây trắng. Quân sĩ đứng hai bên giáo mác tua tủa. Biết có thần đến trợ giúp mình, quân sĩ háo hức muốn xông lên đánh giặc ngay. Liền sau đó từ trên trời xanh trước cửa đền vọng xuống tiếng ngâm bài thơ thần "Nam quốc sơn hà Nam đế cư...” ngâm đi ngâm lại nhiều lần.

Càng về sau tiếng ngâm càng sang sảng. Nghe tiếng thơ rền vang, tinh thần quân ta phấn chấn ào ạt xông lên giết giặc. Bên kia bờ Bắc, quân Tống nghe tiếng thơ ngâm mà hoảng sợ, bạt vía kinh hồn. Trước sức tiến công như vũ bão của quân ta, quân giặc tan vỡ thành từng mảng, bỏ chạy toán loạn, giẫm đạp lên nhau.

Xác giặc ngổn ngang trên cánh đồng Mai Thượng (nay vẫn còn dấu ấn lịch sử là cánh đồng Xác và ngôi chùa Xác, sau đổi lại là An Lạc Tự). Quân Tống đại bại, sau trận ấy vội vàng rút quân về nước.

Chuyện về hai vị thần họ Trương

Theo báo Pháp luật Việt Nam, hiện nay, đền Xà vẫn giữ được nguyên vẻ cổ kính vốn có. Nằm nép mình trong rặng cổ thụ, cổng đền nhìn thẳng ra ngã ba Xà. Dù trải qua nghìn năm binh biến, thời thế đổi dời nhưng những dấu tích người xưa vẫn còn in đậm tại ngôi đền linh thiêng này.

Cụ Vũ Công Cường (thủ nhang đền Xà) kể tằng: Đền Xà là ngôi đền cổ của làng Xà, phụng nhờ nhị vị Đại Vương vị Đại Vương Tôn Thần họ Trương – Thánh Tam Giang Trương Hống, Trương Hát, một danh tướng của Triệu Việt Vương chống quân Lương”.

Thời điểm Lý Phật Tử cướp ngôi, diệt Triệu, hai danh tướng trung thành đã không theo nhà Lý. Trương Hống, Trương Hát cùng giad dình xuôi thuyền từ Thái Nguyên trên sông Cầu về nơi ngã ba Xà. Bấy giờ, thấy cảnh vật phong quang, vị thần họ Trương quyết định rút thuyền tức tuất tại ngã ba sông Xà.

Ngài mang 3 ông đầu ra (ông thần bếp) để lên bờ nhưng với lòng trung thành thì 3 ông đầu rau tự lặn xuống sông nơi Đức Thánh tuẫn tức chìm xuống. Bấy giờ, cá, thuồng luồng nhảy lên bờ như vui mừng đón chào vị Thần thác hóa taijd dây.

Nhân dân sau thấy sự linh ứng này mà lập đền nhang khói thờ phụng. Ngay trong hậu cung đền thờ vẫn còn ban thờ Táo quân như sự gắn bó với 3 ông đầu ra đã tuẫn tức cùng Đức Thánh. Cạnh đền Xà là đền cô, tương truyền thờ em gái của Ngài là Trương Đạm Nương.

Nằm trên bãi bồi Ngã ba Xà - đền Xà là nơi chứng kiến trận đánh quyết liệt của quân và dân nhà Lý trong cuộc kháng chiến chống Tống. Bài thơ "Nam quốc sơn hà" cất lên tại đây để thể hiện ý chí quyết chiến, quyết thắng và lòng yêu chuộng hòa bình của nhân dân nước Việt. Chúng ta dám đánh và đánh thắng mọi kẻ thù, thể hiện sự tự chủ, tự tôn dân tộc đối với mỗi tấc đất của tổ quốc.

Bài thơ thần ấy đã khiến quân địch kinh hồn bạt vía, khích lệ tinh thần quân sĩ, góp phần làm nên chiến thắng hòa hùng của nhà Lý năm 1077. 

Ngã ba Xà là nơi hợp lưu của hai con sông cổ Cà Lồ và sông Cầu (xưa gọi sông Như Nguyệt) cùng chảy xuống Lục Đầu Giang (Phả Lại - Hải Dương). Sông nằm giữa 3 tỉnh Bắc Ninh – Bắc Giang – Hà Nội, phía bên sông có chùa Xác và bãi Xác, tương truyền những dấu tích quân Tống còn sót lại khi giao chiến với quân ta tại phòng tuyến sông Như Nguyệt.

Hiện nay, đền Xà có vai trò quan trọng trong đời sống tâm linh của người dân nơi đây. Dù ở ngã ba sông hẻo lánh nhưng sự linh thiêng của đền khiến không ai dám xâm phạm Thánh tích. 

Giữa những thay đổi của lịch sử, tinh thần dân tộc bất diệt của ngôi đền Xà vẫn mãi trường tồn như chính hành trình của nó trong tâm thức người Việt. Một huyền tích khác về bài thơ Thần cũng là minh chứng cho tinh thần độc lập được nối dài dù ở thời kỳ lịch sử hay không gian nào.

Xem thêm: Lý Thường Kiệt: Vị Thái úy dòng dõi kiệt hiệt, đường hoàng vào đất giặc, kể tội giặc