Ngọ Môn - tuyệt tác kiến trúc chứng kiến bao thăng trầm của nhà Nguyễn

Ngọ Môn - tuyệt tác kiến trúc nhà Nguyễn

Ngọ Môn (hay Ngọ Môn Huế) là cổng chính phía Nam của Hoàng thành Huế. Hiện nay là 1 trong những di tích kiến trúc thời Nguyễn nằm trong quần thể di tích cố đô Huế. Ngộ Môn - có nghĩa là "cổng tý ngọ" - hướng về phía nam, là cổng lớn nhất trong 4 cổng chính của Hoàng thành Huế. Đây là cổng chỉ dành cho vua đi lại hoặc dùng khi tiếp đón sứ thần.

Theo sách Đại Nam Nhất Thống Chí, Ngọ Môn được xây dựng vào năm Minh Mạng thứ 14 (1883), khi triều đình nhà Nguyễn tổ chức quy hoạch lại toàn bộ mặt bằng kiến trúc Hoàng thành. Nguyên tại vị trí này, trước đây là Nam Khuyết Đài, được xây dựng vào đầu thời vua Gia Long.

Về tổng thể, Ngọ Môn được chia thành 2 phần chính là nền đài và lầu Ngũ Phụng. Nền đài có bình diện hình chữ U vuông góc, đáy dài 57,77m, cạnh bên dài 27,06m. Đài xây bằng gạch, đá kết hợp với các thanh dầm chịu lực bằng đồng thau.

Đài cao gần 5m, diện tích chiếm đất hơn 1.560m2 (kể cả phần trong lòng chữ U). Thân đài trổ 5 cửa, trong đó cửa chính giữa là Ngọ Môn, cửa này chỉ dành cho vua đi.

Hai bên cửa là Tả Giáp Môn và Hữu Giáp Môn, dành cho các quan văn, quan võ theo cùng trong đoàn ngự đạo. Hai cửa ngoài cùng nằm ở hai cánh U được gọi là Tả Dịch Môn và Hữu Dịch Môn, dành cho binh lính voi ngựa theo hầu.

Lầu Ngũ Phụng đặt ở phía trên đài, được tôn cao bởi hệ thống nền cao 1,15m và cũng chạy suốt thân đài hình chữ U. Lầu có 2 tầng, kết cấu bộ khung hoàn toàn bằng gỗ lim với chẵn chẵn 100 cây cột. Theo nhiều nhà nghiên cứu, con số 100 biểu trưng cho sự hài hòa “âm dương nhất thể”, hay ý kiến khác lý giải rằng đó là biểu trưng của sức mạnh trăm họ (bách tính).

Phần mái của tầng dưới nối liền nhau, chạy vòng quanh để che cho phần hồi lang. Mái tầng trên được chia thành 9 bộ. Trong đó, bộ mái chính giữa của lầu là Ngũ Phụng lợp ngói ống màu vàng, tám bộ còn lại lợp mái ống màu xanh. Phía trước chính giữa là hệ thống cửa thượng hạ bản, xung quanh và phía sau nong ván, trên đó trổ nhiều cửa sổ với hình dáng rất phong phú và đa dạng như hình tròn, hình quạt, hình khánh… Các bờ nóc, bờ quyết, hồi mái được trang trí bằng nhiều chi tiết hoa văn tinh xảo.

Một số nhà nghiên cứu về kiến trúc cung đình nhà Nguyễn có đánh giá: Chính nhờ sự kết hợp, sắp đặt tài tình cộng với bàn tay khéo léo và đôi mắt thẩm mỹ của các nhà kiến trúc thời Nguyễn mà tổng thể Ngọ Môn tuy đồ sộ, nguy nga, nhưng lại không hề thô cứng, đơn điệu mà ngược lại rất mềm mại, tráng lệ và đầy vẻ uy nghi. 

“Ngọ Môn xứng đáng được liệt vào hàng những công trình kiến trúc nghệ thuật xuất sắc nhất của triều Nguyễn nói riêng và của nền kiến trúc cổ Việt Nam nói chung”, trong cuốn Kiến trúc Cố đô Huế, nhà nghiên cứu Phan Thuận An đánh giá.

Ngọ Môn đã chứng kiến những thăm trầm gì của nhà Nguyễn?

Cùng với cầu Trường Tiền, Phu Vân Lâu…, với hệ thống kiến trúc độc đáo, Ngọ Môn từ lâu được xem là biểu tượng của Huế. Hiện nay, Ngọ Môn còn trở thành điểm tham quan du lịch thu hút khách trong quần thể khu di tích cố đô Huế.

Theo Vietnamnet, Ngọ Môn ngoài chức năng là cổng chính vào Hoàng Cung thì đây còn là một lễ đài tổ chức nhiều sự kiện trọng đại của triều đình. Đây là nơi vua ngự xem duyệt binh, dự các lễ Truyền lô - xướng danh các sĩ tử đỗ tiến sĩ, lễ Ban sóc (ban bố lịch vào năm mới cho cả nước).

Và vào năm 1945, Ngọ Môn chính là nơi vua Bảo Đại tuyên bố thoái vị, trao ấn kiếm lại cho chính quyền cách mạng, chính thức nền phong kiến Việt Nam cáo chung.

Mặc dù là công trình kiến trúc mang tính lịch sử, văn hóa của triều Nguyễn nhưng dưới sự tác động của thời gian và chiến tranh, biểu tượng này nhiều lần xuống cấp, hư hỏng và trải qua nhiều đợt trùng tu, thay mới.

Trong đó không thể không nhắc đến những lần "bế quan" để trùng tu dưới thời vua Minh Mạng thứ 20 (1839) và dưới đời vua Thành Thái và Khải Định. 

Vào sau năm 1945, sau khi chính quyền phong kiến sụp đổ, hệ thống kinh thành Huế được chính quyền cách mạng tiếp nhận và tiếp tục trùng tu, sửa chữa vào năm 1956 và 1963.

Đến năm 1968, trong biến cố Mậu Thân, Ngọ Môn nằm trong trọng tâm của vùng chiến sự nên bị hư hại nghiêm trọng, nhất là Tả - Hữu Dực Lâu. Ngoài ra, hệ lan can chung quanh lầu cùng với hệ lan can hồ Ngoại Kim Thủy cũng đã bị tổn hại phần lớn.

Sau ngày đất nước thống nhất, Bắc - Nam nối liền một dải, đây là công trình mang ý nghĩa lịch sử, văn hóa lớn của dân tộc, được vinh danh là di sản văn hóa thế giới. Ngọ Môn tiếp tục nhận được sự quan tâm và trải qua nhiều giai đoạn trùng tu, phục hồi, giữ lại vẻ đẹp uy nghi, tráng lệ ban đầu.

Với những giá trị về lịch sử, kiến trúc, sự kết tinh của tinh hoa và cả tâm hồn người Việt, Ngọ Môn được người dân xem như đại diện tiêu biểu cho những giá trị của xưa cũ vẫn còn hiện hữu và gắn bó trong tâm hồn người dân xứ Huế.

(Theo Wiki, Vietnamnet)

Xem thêm: Vì sao nhiều công trình ở Cố đô Huế gắn với số 9?