Chuyện lão tướng trọng thần Lê Bá Ly bị "phụ bạc"

Lão tướng dẹp nội loạn

Theo Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Lê Bá Ly (1476 - 1557) là người làng Cổ Phạm, huyện Đông Sơn (nay là xã Thiệu Khánh, TP Thanh Hóa, tỉnh Thanh Hóa). Ông là quan võ dưới thời Lê Sơ. Sau này có làm quan cho nhà Mạc. Nhà Lê Bá Ly ở Thịnh Liệt thuộc huyện Thanh Trì (nay là phường Thịnh Liệt, quận Hoàng Mai, Hà Nội). 

Ông nổi tiếng là người tài dũng, khi làm quan thời vua Lê Chiêu Tông đã được phong tước Mai Xuyên bá, là bạn cũ của Mạc Đăng Dung. Khi Mạc Đăng Dung giết vua Lê Chiêu Tông, chiếm ngôi của Lê Cung Hoàng, cho Lê Bá Ly giữ vệ Kim Ngô, tiến phong tước hầu, lại gả em gái là Lương Thượng Công chúa cho. Đến thời Mạc Đăng Doanh được thăng chức Đông quân đô đốc, tước quận Công.

Sau khi Mạc Đăng Doanh chết, con là Phúc Hải lên kế vị. Được 7 năm, Mạc Phúc Hải chết, họ Mạc đưa Phúc Nguyên lên ngôi. Phạm Tử Nghi muốn dựng vua lớn tuổi là Mạc Chính Trung (con Mạc Đăng Dung) nhưng Khiêm vương của nhà Mạc là Mác Kính Điển, em thứ ba của Mạc Đăng Doanh đã hợp binh đánh Tử Nghi, hẹn với Phụng quốc công Lê Bá Ly giúp sức.

Khi đó, Lê Bá Ly sai Phổ quận công Khắc Thận truyền hịch cho Quảng quận công Nguyễn Khải Khang và Phú quận công Mạc hữu mệnh ở phương Tây; Khổng toàn hầu và Khan phụ hầu ở phương Bắc, hợp các đạo quân đánh phá tàn quân của Mạc Chính Trung ở Ngự Thiên.

Trong Đại Việt sử ký toàn thư phần "Bảy kỷ tục biên" do sử thần thời Lê mạt viết ngắn gọn về câu chuyện của Lê Bá Ly như sau: "Năm Canh Tuất, (1550), Mạc Phúc Nguyên nghe lời gièm pha của cha con Phạm Quỳnh, Phạm Dao, cho nên tướng Nam đạo, Thái tể Phụng quốc công Lê Bá Ly và con là Phổ quận công Lê Khắc Thận; văn thần là Lại bộ thượng thư Ngự sử đài Đô ngự sử, Đông các đại học sĩ nhập thị kinh diên Thư quận công Nguyễn Thiến và con là Nguyễn Quyện, Nguyễn Phủ, mỗi người đem hơn trăm quân bản bộ đi đêm trốn vào cửa ải Thanh Hóa xin hàng. Vua cho hàng. Bọn họ đến cửa khuyết lạy chào. Vua cả mừng, ban thưởng và uý lạo cho. Từ đó, hào kiệt các nơi kéo đến hưởng ứng như mây trời quần tụ, ai cũng vui lòng”.

Trong Đại Việt thông sử của Lê Quý Đôn thì kể chuyện về lão tướng Lê Bá Ly chi tiết hơn. Sách cho biết, câu chuyện bắt đầu từ năm 1548, khi Vua Mạc Phúc Nguyên phong Phạm Quỳnh tước Vinh quận công, phong con trai Quỳnh là Phạm Dao tước Phú Xuyên hầu. Phạm Quỳnh nguyên quán ở làng Đặng Xá, huyện Thanh Lâm (Nam Sách, Hải Dương ngày nay), đến ngụ cư tại thôn Bùi Tây, xã Thịnh Liệt, cùng xã với Lê Bá Ly, do cảnh nghèo nên làm nghề bán trà. Khi Mạc Kính Điển lên 2 tuổi, thường đau ốm quặt quẹo, muốn tìm người vú nuôi, Lê Bá Ly bèn sai vợ Phạm Quỳnh vào cung làm vú sữa nuôi Kính Điển. Đến khi Kính Điển được giữ chính quyền, nghĩ tới nghĩa nuôi dưỡng của vợ Phạm Quỳnh, cho nên trọng dụng cả hai cha con Phạm Quỳnh bằng cách cho Phạm Quỳnh giữ quyền tiết chế Đông đạo; cho Phạm Dao trấn thủ xứ Sơn Nam, rồi thăng đến tước Văn quận công.

Năm 1549, Phúc Nguyên thăng tước Nam đạo Phụng quốc công Lê Bá Ly lên Thái tể. Ông là một vị tướng trọng thần, chuyên giữ binh quyền, tham dự triều chính ai cũng tôn phục. Sau khi đánh phá Phạm Tử Nghi, ung danh của ông càng thêm lẫy lừng. 

Con trai là Phổ quận công Khắc Nhậm, lấy trưởng công chúa Cẩm Hương, lại giữ quyền Tiết chế Lô Sơn Nam và giữ việc trong phủ; con rể là Văn phái hầu Nguyễn Quyện giữ vệ Cẩm y; con trai thứ là Thuần Lương hầu cũng quản đốc đội cấm binh; nhân gia là Thư quận công Nguyễn Thiến, chức Thượng thư bộ Lại, Đông Giang hầu Bùi Trụ chức Tán lý quân vụ.

Do đó, bao nhiêu hùng binh các trấn, đều nằm trong tay, bao nhiêu bầy tôi văn võ, đều từ cửa phủ của ông mà ra. Lúc này, cha con Phạm Quỳnh và Phạm Dao, nguyên trước xuất thân trong hàng đầy tớ nhà Bá Ly, bây giờ lại hiển đạt sinh lòng oán ghét, muốn tính sự hãm hại lão tướng này.

Rời bỏ nhà Mạc

Năm 1551, con trai của Lê Bá Ly là Khắc Thận trấn thủ xứ Sơn Nam, đóng đồn ở Văn Sàng. Khi đó Thận còn trẻ nên ham chơi bời ca hát, ít làm việc lại cất nhà cửa lộng lẫy, mua sắm kiệu son, lộng vàng. Phạm Quỳnh và Phạm Dao thấy vậy bèn gièm pha với Mạc Kính Điển rằng Khắc Thận có mưu đồ phản nghịch.

Nghe lời đó, Mạc Kính Điển liền nói: "Quốc gia trông cậu vào tướng phụ (Lý Bá Ly) như quả núi cao, các ông không nên nói những lời như vậy". Phạm Quỳnh và Phạm Dao thấy sự chưa thành nên lại đem ý trên gièm pha với Phúc Nguyên. Đến ngày 12/2, Phạm Quỳnh và Phạm Dao tự ý sai quân bao vây Lê Bá Ly ở trại Giang Mai vào lúc nửa đêm, lại ngờ là Đô ngự sử Nguyễn Thiến đồng mưu, nên cũng sai quân bắt úp.

Lúc ấy Thiến đang đi dự họp, Lê Bá Ly thì đang trong trại quân cho nên quân họ Phạm không bắt được. Đến lúc gà gáy sáng, người đầy tớ của Bá Ly ra ngoài thấy có quân vây vội vào báo, Bá Ly bèn thu thập người nhà và quân sĩ, đóng cửa cố thủ, gọi con em đến cứu viện.

Một lát sau, Vạn An hầu, Vạn Phái hầu và Tả Vệ hầu, mỗi người đem 3.000 cấm binh tới hộ vệ, giao chiến ác liệt với quân họ Phạm. Quân họ Phạm thua chạy, Vạn An hầu bèn đem quân đón Bá Ly về đóng ở Thịnh Liệt, rồi Khắc Thận cũng từ Văn Sàng tới hội quân.

Sau đó, Lê Bá Ly cùng các bộ thuộc đem quân chiếm giữ cửa quan Chu Tước, khiến kinh thành Thăng Long cực kỳ náo loạn. Mạc Phúc Nguyên thấy thế bức bách nên hoảng sợ, bỏ thành chạy qua sông, di cư đến Bồ Đề, rồi sai sứ thần dụ Bá Ly bãi binh.

Lúc này, Bá Ly không nghe, bảo phải bắt được cha con Phạm Quỳnh, Phạm Dao giải đến thì mới sãi binh. Mạc Phúc Nguyên bèn sai các tướng ở Sơn Tây hợp binh tiến đánh Bá Ly. Bá Ly bày trận, chia quân chống cự, cố thủ rồi sai tướng dưới trướng lá Văn Tế bá đem thu cầu Thụy quốc công Nguyễn Khải Khang cứi viện. Nhận được thư, Nguyễn Khải Khang sai gia thần Đông Khang hầu dẫn quân giúp Bá Ly. Có cứu viện, Bá Ly tiến đánh Phúc Nguyên, quân thua chạy mất.

Tiếp đó, Lê Bá Ly tiến quân đến Cấu Hà, lạy vọng sang vua Mạc nói rằng: "Cha con hạ thần thực không dám mưu tính sự gì, chẳng qua chỉ vì kẻ gian thần bức bách, ghép hạ thần là phản nghịch, chúng định hãm hại, cho nên hạ thần phải dùng binh tự vệ. Xin bệ hạ bắt cha con Quỳnh, Dao, giải đến để úy dụ ba quân, hạ thần xin bãi binh ngay".

Mạc Phúc Nguyên không nghe, dẫn quân đi phương Đông. Thấy vậy, Bá Ly nổi giận, mắc Phúc Nguyên rồi trở về kinh, bảo các tướng rằng: "Ta chút tài mọn, nguyên thờ Quang Thiệu Hoàng đế, nhân bất đắc dĩ bèn làm bầy tôi họ Mạc, chính tay dựng 4 đời vua, hao phí biết bao tâm lực.

Nay gặp hôn quân, không biết minh đoán, chỉ nghe lời kẻ gièm pha, khiến cho bao nhiêu nghĩa biển tình non, đều thành băng tan ngói trút! Sự thế đã như vậy, thôi lại còn nói gì. Ta nghe Vua Lê, chính vị ở xứ Thanh Hóa, có Thái sư họ Trịnh là một vị anh  hùng tài lược, chuyên y tá phò, ra quân có danh, bốn phương quy phụ. Đó thực là vị chúa trung hưng vậy. Nay ta muốn dẫn quân quy thuận, tiễu trừ giặc nghịch tán trợ triều Lê, dựng nên nghiệp lớn, để rửa tội lỗi trước, mà cũng không mất sự giàu sang. Các ông nghĩ thế nào?". Tất cả các tướng đồng thanh thưa: "Kính theo tôn mệnh!" Bá Ly được các tướng đồng ý, rất là mừng rỡ.

Lúc ấy đang kỳ hiếm gạo, Lê Bá Ly liền mở kho thóc phát chẩn cho dân nghèo rồi sai nội thần Văn Ấp hầu cùng với Tán lý Đông Giang hầu Bùi Trụ, đem văn thư đến hành điện Ngạc Khê của vua Lê xin hàng. Vua Lê nhận rồi ban tờ sắc khen ngợi Bá Ly. 

Đánh Mạc Kính Điển

Tháng 3 năm Tân Hợi (1551) Lê Bá Ly đem cả hai đạo Sơn Nam và Sơn Tây với một vạn bốn ngàn quân cùng các con trai và cả Nguyễn Thiến, Nguyễn Quyện vào thẳng Thanh Hóa quy thuận nhà Lê. Thấy lão tướng 77 tuổi, râu tóc bạc phơ còn quắc thước thì vua Lê và Trịnh Kiểm cả mừng, đón tiếp vô cùng trọng hậu, úy lạo và nhận cho hàng, lại thăng làm chức Thái tể, tước Phụng Quốc công.

Lê Trang Tông tin dùng, ông nhân đó làm bài hịch chiêu dụ các quan văn võ dưới quyền chỉ huy của họ Mạc ở Bắc đạo, quay về với nhà Lê. Theo đó, một số tướng lĩnh khác đã bỏ Mạc vào Nam như Đặng Huấn, Nguyễn Khải Khang và cháu là Nguyễn Hựu Liêu. Các tướng đi theo đều được ban chức tước như cũ.

Vài tháng 6/1551, Trịnh Kiểm làm Tổng chỉ huy, sai Lê Bá Ly và Vũ Văn Mật ra quân tấn công Thăng Long. Trong khi Trịnh Kiểm đến An Lạc, tấn công núi Hy thì Lê Bá Ly, Nguyễn Khải Khang và Vũ Văn Mật tiến đánh Thăng Long. Mạc Tuyên Tông bèn chạy đi Kim Thành, ủy thác Mạc Kính Điển ở lại cầm quân ở Bồ Đề bảo vệ kinh đô. Kinh thành bỏ trống, lần đầu tiên quân Lê Trịnh chiếm được Thành.

Từ Bồ Đề về phía Bắc, Mạc Kính Điển đắp lũy đất, đặt thuyền chiến, quân thủy và quân bộ xen kẽ nhau, phòng thủ nghiêm ngặt. Quân Lê đánh lâu ngày không được, Trịnh Kiểm cùng Lê Bá Ly rút về Thanh Hóa.

Sau khi ổn định tình hình phía Bắc, tháng 8/1555, Mạc Kính Điển mang quân tiến vào Thanh Hóa. Trịnh Kiểm sai Lê Bá Ly, Nguyễn Khải Khang, Nguyễn Thiến, Lê Khắc Thận cùng mai phục sẵn ở phía nam sông, còn Trịnh Kiểm đích thân đốc suất đại quân mai phục ở phía bắc sông; sai Phạm Đốc đem thuỷ quân cùng Nguyễn Quyện đem hơn 10 thuyền chiến chiếm cứ mạn thượng lưu từ sông Hữu Chấp đến sông Kim Bôi.

Thuyền quân Mạc qua Kim Sơn, các đạo quân mai phục đổ ra đánh. Quân Mạc thua chạy, Mạc Kính Điển rút quân về kinh thành.

Lê Bá Ly sau khi đem con em họ hàng về Thanh Hóa quy thuận, dần được thăng tới chức Khai phủ Bình chương quân quốc trọng sự, Chưởng triều đường chánh. Tuy nhiên do tuổi già, đến ngày 1/4 âm lịch năm 1557, ông qua đời, hưởng thọ 82 tuổi. Vua Lê thương tiếc, ban tờ chiếu tặng tước Nghĩa huân công, và ban tên thụy là Trung Hựu.

Tóm lại, chỉ vì nghe gian thần, vua Mạc đã mất tất cả các dũng tướng, để rồi cán cân trên bàn cờ dần nghiêng về phía vua Lê, chúa Trịnh từ đó. 

Xem thêm: Nguyễn Hữu Dật - danh tướng văn võ song toàn có tài xem thiên văn như Gia Cát Lượng