Cuộc đời đầy biến cố của Lý Chiêu Hoàng với 7 danh vị khác nhau

Lý Chiêu Hoàng (1218 - 1278) hay Chiêu Thánh Hoàng hậu là vị Hoàng đế thứ 9 và cũng là vị hoàng đến cuối cùng của nhà Lý. 

Nói về các danh vị của Lý Chiêu Hoàng thì phải ngược dòng lịch sử trở về các sự kiện năm xưa:

Đầu tiên, như chúng ta đã biết, Lý Phật Kim là con của vua Lý Huệ Tông và hoàng hậu Trần Thị dung, nên bà được sắc phong làm Chiêu Thánh công chúa. Đó là danh vị đầu tiên trong cuộc đời của người con gái quý tộc này.

Khi vua cha Lý Huệ Tông bệnh tình càng nặng, nhằm những mục đích khác nhau, Trần Thủ Độ đã gây sức ép buộc vua phải xuống chiếu lập công chúa Chiêu Thánh làm Hoàng Thái tử. Đây là chứng danh mà theo chế độ phong kiến sẽ nối ngôi vua. Đây là chức danh thứ 2 của bà.

Một thời gian sau, vua Lý Huệ Tông nhường ngôi cho Lý Chiêu Hoàng. Lên ngôi ở tuổi còn nhỏ nhưng lịch sử cũng dã ghi nhận bà là nữ hoàng duy nhất trong sử Việt. 

Ở ngôi vua, bà lấy niên hiệu là Thiên Chương Hữu đạo (nghĩa là Đạo Trời sáng tỏ). Nhưng chỉ được mấy tháng, dưới sức ép của họ Trần, bà lại xuống chiếu nhường ngôi cho chồng là Trần Cảnh. 

Đôi vợ chồng này hơn kém nhau 1 tuổi nên là do thời thế, họ chỉ mới 7 - 8 tuổi đầu. Chồng làm vua, vợ trở thành Chiêu Thánh thái hậu.

Trần Thái Tông được đánh giá là một vị vua tài, nhân đức và rất am tường về Phật giáo. Ông được sử sách ca ngợi khá nhiều. Ở Việt sử tiêu án có viết: Vua là người khoan nhân, có độ lượng đế vương, lập ra chế độ, điển chương đã văn minh đáng khen, nhưng chỉ vì tam cương lộn bậy, nhiều sự xấu xa trong chốn buồng khuê…

Trong Đại Việt sử ký toàn thư thì chép rằng: Vua khoan nhân đại độ, có lượng đế vương, cho nên có thể sáng nghiệp truyền dòng, lập kỷ dựng cương, chế độ nhà Trần thực to lớn vậy. Song quy hoạch việc nước đều do Trần Thủ Độ làm và chốn buồng the cũng có nhiều điều hổ thẹn.

Với Trần Thái Tông, điều mà sử sách cho rằng ông hổ thẹn nhất chính là việc bị ép phế bỏ ngôi vị hoàng hậu của Chiêu Thánh vì lý do không sinh được con. Sau đó, Trần Thái Tông phải lấy chị dâu là vợ, về sau lại đem vợ mình là Chiêu Thánh gả cho tướng Lê Tần (Lê Phụ Trần) như một phần thưởng đền ơn.

Chiêu Thánh hoàng hậu bị phế vào tháng Giêng năm Đinh Dậu (1237). Đại Việt sử ký toàn thư có chép: Lập công chúa Thuận Thiên họ Lý, là vợ của Hoài Vương Liễu, anh vua, làm hoàng hậu Thuận Thiên. Giáng Chiêu Thánh làm công chúa.

Lúc ấy, Chiêu Thánh không có con mà Thuận Thiên đã mang thai Quốc Khang được 3 tháng. Trần Thủ Độ và công chúa Thiên Cực bàn kín với vua là nên mạo nhận lấy để làm chỗ dựa sau này, cho nên có lệnh ấy. 

Nguyên nhân là Chiêu Thánh hơn 10 năm chưa sinh con trai nối dõi nên Trần THủ Độ sợ vua không có người thừa tự nên ép rằng: Hoàng hậu Chiêu Thánh làm vợ đã hơn 10 năm mà không sinh nở thì làm sao có hi vọng về sự nối dõi sau này, phải chọn một hoàng hậu khác!.

Thế nhưng sử chép, Chiêu Thánh từng sinh nở 1 lần, người con đâu và cũng là kết quả của cuộc hôn nhân chính trị với Thái Tông sinh năm Quý Tị (1233) được đặt tên là Trần Trịnh. Đại Việt sử ký toàn thư có ghi: Hoàng thái tử sinh, tất phải chép rõ ngày, tháng, năm sinh; khi mất cũng thế. Đây chỉ chép khi mất, có lẽ là vừa mới sinh đã chết ngay, nên không chép ngày tháng sinh.

Sau bao biến cố thời đại, biến cố gia tộc và biến cố của chính bản thân mình, công chúa Chiêu Thánh sinh buồn phiền muốn id tu. Nhưng chỉ được 1 thời gian lại quay về cung cấm.

Trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông xâm lược lần thứ nhất (1257- 1258) có một vị tướng là Lê Tần lập được nhiều chiến công, đặc biệt là công cứu vua Trần Thái Tông trong một trận đánh diễn ra vào giữa tháng 12 năm Đinh Tị (1257) nên được vua đổi tên là Lê Phụ Trần.

Sau khi đánh đuổi quân Nguyên Mông ra khỏi bờ cõi, Trần Thái Tông định ban thưởng cho quần thần, nghĩ đến công lớn của Lê Tần nên đã gả Chiêu Hoàng cho ông. Khâm định Việt sử thông giám cương mục có chép: Mậu Ngọ, năm thứ 8 (1258). Tháng giêng, mùa xuân. Đem Hoàng hậu cũ là Lý thị gả cho Ngự sử Đại phu Lê Phụ Trần…Nhà vua bảo Lê Phụ Trần rằng: Nếu trẫm không có nhà ngươi giúp sức, thì làm gì được có ngày nay, nhà ngươi nên cố gắng để cùng làm tròn sự nghiệp sau này.

Theo Việt Nam đại hồng sử, sau khi gả cho Lê Phụ Trần, Chiêu Thánh theo chồng về ở tại đất Bạch Hạc (nay thuộc tỉnh Phú Thọ) rồi không lâu sau họ cùng nhau trở về quê ông nơi đất Ái Châu (Thanh Hóa ngày nay).

Với danh nghĩa Phu nhân tướng quân trong cuộc hôn nhân gượng ép nhưng ai ngờ, lần này lại mang đến hạnh phúc cho bà. Chỉ 1 năm sau ngày cưới, tức năm Kỷ Mùi (1259), Chiêu Thánh sinh hạ một người con trai đặt tên là Lê Tông, còn có tên khác là Lê Phụ Hiền (người này chính là danh tướng Trần Bình Trọng lừng danh với câu nói: Ta thà làm quỷ nước Nam chứ không thèm làm vương đất Bắc!), tiếp đó bà sinh thêm một gái, tên là Lê Thị Ngọc Khuê (sau này được tuyển vào cung làm vợ vua Trần Anh Tông, được tấn phong là Chiêu Hiến hoàng hậu (mẹ của hoàng tử Trần Mạnh, tức vua Trần Minh Tông).

Theo chính sử, bà mất đầu năm Mậu Dần (1278) tại quê hương Cổ Pháp (nay thuộc Từ Sơn, Bắc Ninh), thọ 60 tuổi, lăng mộ đặt ở bên rừng Báng thuộc đất Đình Bảng, dân gian gọi đó là lăng Cửa Mả.

Vậy là từ khi sinh ra cho đến khi thác đi, Lý Chiêu Hoàng trở thành nhân vật lịch sử có số phận đặc biệt nhất với 7 lần ở những danh vị khác nhau: 1. Công chúa triều Lý, 2. Hoàng Thái tử nhà Lý, 3. Nữ Hoàng đế nhà Lý, 4. Hoàng hậu nhà Trần, 5. Công chúa nhà Trần, 6. Nhà sư (thời Trần), 7. Phu nhân tướng quân nhà Trần.

Xem thêm: Vì sao Lý Chiêu Hoàng không được thờ trong tôn miếu nhà Lý?