Thảm họa hạt nhân tồi tệ thứ 3 trong lịch sử nhân loại: Hơn 10.000 người chết vì bệnh tật, nhiễm phóng xạ

Thảm họa này xảy ra tại cơ sở sản xuất nhiên liệu hạt nhân Mayak (Liên Xô cũ) nằm tại thành phố biệt lập Ozyorsk (tỉnh Chelyabinsk) năm 1957. Ngay sau Chiến tranh Thế giới thứ hai kết thúc, cơ sở này được xây dựng để sản xuất nguyên liệu plutonium nhằm chế tạo bom nguyên tử.

Tuy nhiên, thiết kế cùng xây dựng kém chất lượng đã khiến phóng xạ rò rỉ và gây nổ, tạo nên những đám mây phóng xạ kéo dài cả trăm dặm, khiến 10.000 người phải sơ tán, số người chết do ung thư da tăng chóng mặt.

Tên của thảm họa được đặt theo tên của thị trấn gần nhất, Kyshtym do Chelyabinsk không nằm trên bản đồ của Liên Xô. Tính theo Thang sự cố/tai nạn hạt nhân quốc tế (INES) của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), thảm họa hạt nhân Kyshtym được xếp ở mức độ nguy hiểm cấp 6, là thảm họa lớn thứ hai tại Liên Xô và thứ ba trong lịch sử thế giới.

Xây dựng nhà máy hạt nhân bí mật

Thời Liên Xô cũ, vị trí của công ty hóa chất Mayak (điều hành nhà máy sản xuất plutonium số 817, vùng Chelyabinsk) là một bí mật. Nhà máy hạt nhân không chỉ tách chiết plutonium và uranium mà còn tạo ra một lượng khổng lồ chất thải phóng xạ lỏng và rắn, caesium, strontium và các chất độc hại khác.

Được biết, nhà máy hạt nhân được xây dựng thần tốc sau Chiến tranh Thế giới thứ hai, phục vụ cho cuộc đua sản xuất vũ khí hạt nhân của Liên Xô với Mỹ. Tổng cộng có 6 lò phản ứng để xử lý nguyên liệu hạt nhân và tạo ra plutonium ở cấp độ vũ khí. Khu vực nhà máy có tên Chelyabinsk-40 – theo mã bưu chính cũng như cộng đồng dân cư ở gần đó là Chelyabinsk-65.

Lúc đầu, nhà máy thải chất thải chứa phóng xạ ra ngay sông Techa bên cạnh. Điều này khiến người dân ở các ngôi làng dọc bờ sông tử vong ngày càng nhiều nên ban quản lý quyết định mang chất thải có nồng độ cao đi xử lý ở nơi khác, sông Techa chỉ là ‘nơi chứa’ chất thải ô nhiễm ở mức thấp và trung bình.

Năm 1953 là năm đầu tiên ghi nhận tai nạn liên quan đến hạt nhân tại nhà máy sản xuất plutonium. Một công nhân tại đây phải cắt bỏ 2 chân vì nhiễm phóng xạ, 4 công nhân khác cũng nhiễm ở mức độ khác nhau. Nguyên nhân đến từ việc nhà máy không đảm bảo được các biện pháp an toàn cho công nhân.

Khủng khiếp nhất chính là thảm họa hạt nhân Kyshtym ngày 29/9/1957. Khi đó, hệ thống làm mát của một trong các bể chứa chất thải bị hỏng nhưng không ai biết, sau đó, bể quá nóng và phát nổ với sức công phá tương tự 70 tấn thuốc nổ TNT.

Vài ngày sau đó, nông dân xung quanh nhận được loạt lệnh từ chính phủ yêu cầu giết sạch gia súc, đào hố chôn mùa màng, đất nông nghiệp, sơ tán vĩnh viễn hàng chục ngàn người và phá hủy hoàn toàn 22 ngôi làng. Người dân không biết chuyện gì đang xảy ra bởi nhà máy hạt nhân Mayak cần được giữ bí mật, họ chỉ đoán rằng đã có một sự cố đáng sợ nào đó xảy ra tại đây.

Ngay sau vụ việc, Chính phủ Liên Xô ngay lập tức thành lập Khu bảo tồn thiên nhiên phía Đông dãy núi Ural, nằm trong khu vực ô nhiễm phóng xạ để cấm người dân xâm nhập trái phép. Theo một tờ báo ở Copenhagen (Đan Mạch), thông tin về vụ thảm khốc đã khiến Liên Xô quyết định tạm ngưng các vụ thử hạt nhân vào tháng 3/1958.

Thảm họa tồi tệ thứ 3 thế giới, tính mạng 270.000 người bị ảnh hưởng

Dù thảm họa hạt nhân Kyshtym không gây tử vong ngay lập tức, nhưng nó đã giải phóng một đám mây bụi phóng xạ lên bầu trời tới độ cao 1km. Chiều hôm đó, người dân tỉnh Chelyabinsk thấy trên bầu trời có màu sắc khác thường, báo chí cho rằng đây là hiện tượng Bắc cực quang thông thường. Ai ngờ chỉ vài ngày sau đó, khoảng 2 triệu curie bụi phóng xạ trôi dạt hàng trăm km về phía Đông Bắc, khiến khoảng 15.000 – 20.000 km2 diện tích bị ô nhiễm, ảnh hưởng tính mạng của khoảng 270.000 người.

Vụ nổ hạt nhân xảy ra gần làng Korabolka khiến người dân ở đây ngỡ như Thế chiến 3 nổ ra. Sau vài ngày, có tới 300/5000 người dân trong làng bị tử vong do nhiễm độc chất phóng xạ. Dù số khác đã được nhanh chóng sơ tán nhưng tỉ lệ mắc ung thư tại đây vẫn cao hơn gấp 5 lần so với nơi khác.

Chưa dừng lại ở đó, tỉ lệ ung thư của những người dân sống dọc con sông Techa cũng tăng 3,6 lần so với mức trung bình toàn quốc, gấp 25 lần nguy cơ dị tật bẩm sinh đối với trẻ mới sinh. Nhiều đứa trẻ sinh đủ tháng đủ ngày vẫn mang trên người những di chứng vĩnh viễn như dị dạng tứ chi và các cơ quan nội tạng. Nhiều người dân sinh sống trong khu vực nhiễm phóng xạ bị sưng hạch bạch huyết. Theo các nhà khoa học, đồng vị phóng xạ stronti 90 chảy qua sông Techa đã lắng vào xương của những người dân nơi đây.

Một nguồn tin độc lập, có thể 10.000 người đã chết sau thảm họa Kyshtym, bao gồm những người chết vì nhiễm độc phóng xạ và bệnh tật đeo bám. Các nước phương Tây không hề biết về thảm họa này cho tới năm 1976, thông tin này được Zhores Medvedev - một nhà khoa học Liên Xô đăng trên tạp chí New Scientist. Cuối 1982, nhiều nhà khoa học phương Tây cho rằng khu vực nhiễm phóng xạ Chelyabinsk là do thảm họa hạt nhân cấp công nghiệp. Mãi đến năm 1989, Liên Xô mới bắt đầu tiến hành giải mật từng phần các tài liệu mật liên quan đến thảm họa hạt nhân Kyshtym.

Xem thêm: 10 sai lầm đáng tiếc trong lịch sử loài người, thảm họa nguyên tử Nhật Bản đáng tiếc nhất