Sứ thần "thấp bé nhẹ cân" người Việt từng "dạy" cho vua Hán bài học nhớ đời về trí tuệ và cách ứng xử là ai? 

Lịch sử hàng nghìn năm đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam ghi dấu bao chiến công của những con người quả cảm. Trong đó, nhiều nhân tài đất Việt sứ Việt. Họ vừa chứng minh cho cả thế giới thấy bản lĩnh và trí tuệ của người Việt. Và Trương Trọng là một người như thế.

Sách "Các sư thần Việt Nam" chép: Trương Trọng là người quận Nhật Nam (vùng đất từ Quảng Bình đến Bình Định ngày nay). Tuy vóc dáng nhỏ bé, Trương Trọng rất thông minh, lanh lợi. Ông được tuyển chọn làm thuộc lại trong quận. 

Khi ấy, nước ta bị nhà Đông Hán đô hộ. Theo lệ hàng năm, các nước chư hầu phải sang Trung Quốc cống nạp cho "thiên triều". 

Sách "Cổ Kim thuận ngôn" (những lời nói hay xưa nay) của tác giả Phạm Thái cho biết: Vào năm 78, Trương Trọng được viên Thái thú Nhật Nam cử sang kinh đô Lạc Dương (nay là tỉnh Hà Nam, Trung Quốc) để tâu bày công việc trong quận với vua Hán Chương Đế.

Trong buổi chầu đầu tiên, vua Hán thấy Trương Trọng dáng người thấp bé, đến từ nơi bị Trung Quốc xem là "man di" nên tỏ ý khinh thường.

Ngồi trên ngai vàng, với giọng trịnh thượng, vua Hán nói: "Viên tiểu lại kia, ngươi là người quận nào đến đây?".

Trương Trọng khảng khái đáp: "Thưa bệ hạ, tôi tên Trương Trọng, thay mặt Thái thú quận Nhật Nam vào chầu vua".

Vua Hán lại buông lời khinh miệt: "Người thấp bé như vậy, người quận Nhật Nam ở đất 'man di', ai cũng thấp cổ bé họng như ngươi phải không?".

Đám quan lại nghe vậy cười ầm lên, hùa theo cổ vũ và châm chọc Trương Trọng. 

Lúc này, Trương Trọng không hề xấu hổ, không hề nao núng. "Người thấp bé" dõng dạc đáp lời: "Bậc quân tử cốt hơn nhau về trí tuệ. Bệ hạ muốn dùng người có tài cán hay chỉ muốn đo xương thịt?".

Vua Hán nghe xong giận lắm, mặt sầm sì lại nhưng không có lý lẽ để bắt bẻ nên đành im lặng. Quan lại thấy mặt vua đổi sắc cũng không dám ho he gì nữa.

Sau mấy hôm, nhân dịp Tết Nguyên đán, triều đình mở tiệc chiêu đãi quần thần, sứ giả các nơi về chầu. Trăm quan vào hầu và chúc Tết vua, trong đó có cả Trương Trọng.

Thấy ông, vua Hán nghĩ ngay đến chuyện hôm, liền hỏi: "Nhật Nam có nghĩa 'phía Nam Mặt Trời'. Ta nghe nói tất cả nhà cửa của dân chúng ở quận này tất thảy đều quay về phương Bắc để trông thấy Mặt Trời, có đúng phải vậy không?".

Thấy vua Hán vẫn rất kiêu ngạo, còn tự ví mình là Mặt trời, bắt mọi người phải ngưỡng mộ, sùng bái, Trương Trọng quyết trả miếng.

Ông chậm rãi đáp: "Tâu bệ hạ, một bậc túc nho không ai hiểu như thế. Đất Trung Nguyên (Trung Quốc) có quận gọi là 'Vân Trung' nhưng quận ấy có ở trong mây không? Có quận gọi là 'Kim Thành' nhưng có phải là thành xây bằng vàng không?

Nhật Nam không phải phía Nam Mặt trời, người ta đặt tên thế thôi, chứ thực không phải vậy. Lại nữa, ở nơi nào, Mặt Trời cũng đều mọc ở đằng Đông, kẻ thất phu cũng hiểu được như thế!".

Trương Trọng khẳng định rằng, xứ nHật Nam không ai xoay về phương Bắc để trông thấy mặt trời. Ngược lại "lấy vợ hiền hòa, làm nhà hướng Nam” là tục lệ của người dân nơi đây, không ai muốn thay đổi được tục lệ đó.

Vua nhà Hán và quần thần nghe xong ngây cả người, không đáp lại được. Và cũng vì nể người nhỏ thó mà tài năng này, vua Hán đã phong cho ông là thái thú quận Kim Thành. 

Trong bối cảnh quan lại ở Giao Châu đều do người Hán nắm giữ, Trương Trọng buộc vua Hán phải thay đổi quy định của mình là điều hiếm thấy.

Xem thêm: Huyền Trân công chúa: Từ cuộc hôn nhân ngoại giao đến cuộc giải cứu khỏi giàn hỏa thiêu đầy kịch tính