Liên hệ với chúng tôi

Sống

"Lý lịch" của vua Minh Mệnh được tạo ra như thế nào?

Để giải mã được câu hỏi "lý lịch của vua được tạo ra như thế nào", hãy cùng khảo sát bản lý lịch của vua Minh Mệnh để xem ông và các sử quan đã "kê khai" những gì.

'Lý lịch' của vua Minh Mệnh được tạo ra như thế nào?

Xuất bản:

Đỗ Thu Nga
'Lý lịch' của vua Minh Mệnh được tạo ra như thế nào?
Photo: internet

Trật tự kế ngôi của các hoàng tử, hoàng tôn thời Gia Long

Hoàng tử Tên Năm sinh - năm mất
Hoàng tử thứ nhất Nguyễn Phúc Cảnh 1780-1801 (21 tuổi)
Hoàng tôn Đán Nguyễn Phúc Đán 1798-1849
Hoàng tử thứ hai Nguyễn Phúc  1781-1801 (20 tuổi)
Hoàng tử thứ ba Nguyễn Phúc Tuấn/Noãn (?) ?-1803 (12 tuổi)
Hoàng tử thứ tư Nguyễn Phúc  1791-1841 

Minh Mạng (1791 - 1841) hay Minh Mệnh, là vị hoàng đế thứ 2 của triều Nguyễn trị vì từ năm 1820 đến khi qua đời. Ông là vị vua có nhiều thành tích nhất nhà Nguyễn. Đây được xem là thời kỳ hùng mạnh cuối cùng của chế độ phong kiến trong lịch sử Việt Nam.

Thời đại Minh Mệnh cũng là 1 trong những giai đoạn lịch sử vương triều Nguyễn được "gọt rũa" và "canh gác" kỹ lưỡng nhất.

Ly-lich-cua-vua-Minh-Menh-duoc-tao-ra-nhu-the-nao-9
Vua Minh Mệnh

- Thứ nhất, giai đoạn đầu triều Nguyễn được ghi chép chi tiết và có hệ thống, biên tập kỹ càng. 

- Thứ hai, phần thực lục của triều này được các vị vua sau đó là con và cháu ông (vua Thiệu Trị và Tự Đức) trực tiếp điều hành quá trình soạn thảo, biên tập, khắc in.

Thứ ba, các viên tổng tài quyền lực là những người can dự trực tiếp vào thời kỳ Minh Mệnh, trưởng thành dưới 'sự đào tạo' của Minh Mệnh, nơi họ đạt đỉnh cao chính trị. Nói cách khác, Trương Đăng Quế, Vũ Xuân Cẩn, Hà Duy Phiên, Phan Thanh Giản không chỉ viết về triều đại của mình mà còn viết về thời đại và sự kiện mà mình trực tiếp 'dính líu".

Một trong những dụng công lớn nhất của các sử gia vương triều này là câu chuyện cách thức tạo dựng nên "lý lịch" của nhà vua. Bản lý lịch này phản ánh sự bất an của Minh mệnh, một hình ảnh khác với bức chân dung vững vàng, uy nghi, không thể thách thức của ông trong chính sử.

Việc lựa chọn chi tiết và diễn ngôn cho câu chuyện vươn tới ngai vàng có thể hé lộ những mâu thuẫn mấu chốt của việc hoàng tử Nguyễn Phúc Đảm kế ngôi. Lý lịch của vua Minh Mệnh vì thế chính là bức thông điệp chính trị cho các tranh chấp hậu trường khẳng định quyền cai trị của nhà vua.

Chuyện ít biết về vấn đề "lý lịch" của vua Minh Mệnh

Nói về thứ bậc: Minh Mệnh là hoàng tử thứ 4, không phải là con đẻ của Thừa Thiên Cao Hoàng hậu. Tiếp đó, ông từng bị bao trùm bởi cái bóng của Hoàng tử Cảnh, người mà uy tín trong các thuộc hạ của Gia Long, cả người Việt, Pháp là bất khả xâm phạm bởi tài năng và lịch sử bôn ba của ông cùng vua cha. 

Những 'thiện cảm" này sau đó lan truyền sang con trai của ông (hoàng tử Đán) khi vị hoàng tử qua đời năm 1801. Trớ trêu cho số phận của Minh Mệnh là trong khoảng 1810, cả hai phe quân sự lớn nhất trong triều đình: Lê Văn Duyệt và Nguyễn Văn Thành đều vận động cho vị hoàng tôn này.

Ly-lich-cua-vua-Minh-Menh-duoc-tao-ra-nhu-the-nao-8
Ấn "Đại Việt quốc Nguyễn chúa vĩnh trấn chi bảo" (đúc năm 1710). Nguồn: DNTL, tiền biên, 8: 7ab; Nguyễn Đình Chiến, et al., Kim ngọc bảo tỷ (Hà Nội: Bảo tàng Lịch sử, 2009)

Bản lý lịch của Minh Mệnh vì thế được chuẩn bị kỹ lưỡng để có thể "cạnh tranh" được với các đối thủ khác trong 1 khung cảnh ganh đấu vô cùng quyết liệt. Ban đầu, cả Lê Chất và Lê Văn Duyệt đều không "hào hứng" với hoàng tử Đảm. Sử gia thế kỷ XIX, Phan Thúc Trực có hé lộ rằng, Duyệt cũng đã đề xuất Gia Long lập hoàng tử Đán làm Thái tử 9  (Quốc sử di biên [QSDB], I: 64a).

Dễ hiểu là chi tiết này đã bị Thực lục 'giấu' đi. Trong khi đối thủ của họ, Chưởng Trung quân Nguyễn Văn Thành cũng bắt đầu cuộc vận động cho vị hoàng tôn. Thứ hai là tình trạng 'hỗn loạn' thuở ban đầu của nền cầm quyền thời Minh Mệnh đặt ra yêu cầu về một diễn ngôn chính trị cho sự xác lập quyền lực của nhà vua nhằm tái ổn định tình hình. Bức thư của J.B. Chaigneau gửi đi từ Huế (23/5/1823) phần nào phản ánh tình thế gay cấn này:

"Vị vua kế vị đang trị vì hiện nay không bằng phụ vương của người, mặc dù nhà vua tự cho rằng thông thái và uyên bác hơn vua cha. Nhà vua hiện nay không được yêu mến như phụ vương của người. Nhà vua đã xa rời những cựu thần của vua cha để thay thế vào đó những kẻ tôi tớ cũ của người. Tôi không tin rằng vương quốc sẽ được bình yên lâu dài. Tôi cho rằng chí ít cũng có một cuộc cách mạng (revolution)"  (M. Chaigneau à M. Baroudel., BAVH, 4 (1926), bản dịch (Huế: Thuận Hóa): 560).

Bản kê lý lịch của vua Minh Mệnh có gì?

Người nhận được "thiên mệnh" thì tiểu sử cần có những chi tiết nổi bật gì?

Với Minh Mệnh, nó bắt đầu bằng một điềm lành: Giấc mơ. "Trước khi sinh vua, Hoàng hậu nằm mơ thấy người thần dâng một cái ấn, sắc đỏ như Mặt trời. Vua sinh ra thực ứng vào điềm ấy". (DNTL, II, 1: 1b). 

Chi tiết này được dùng để mở đầu Thực lục, kỷ triều Minh Mệnh. Chiếc ấn "trong mơ" này nhanh chóng được "kết nối" với chiếc ấn mang tính biểu tượng khác của vua Gia Long, được coi như là ấn truyền quốc, nối triều đại từ các chúa Nguyễn sang vua Nguyễn: "Đại Việt quốc Nguyễn chúa vĩnh trấn chi bảo".

Quảng cáo

Câu chuyện của vương triều nói rằng, chiếc ấn này theo Nguyễn Phúc Ánh (sau này là vua Gia Long) trong suốt những năm tháng bôn ba. Cuối cùng ấn về với người, khi sự nghiệp trung hưng, phục quốc thành công (Thực lục, tiền biên, quyển 8). 

Những người viết "Thực lục" cũng tìm cách gắn quả ấn àny với Minh Mệnh, ngợi ca rằng nhà vua dành sự quan tâm đặc biệt, tự viết tay chữ son niêm phong để truyền lại muôn đời. Có lẽ cũng bởi sự gắn kết với giấc mơ này mà quả ấn đóng vai trò đặc biệt quan trọng cho diễn ngôn về sự kế truyền giữa Gia Long tới Minh Mệnh.

Ly-lich-cua-vua-Minh-Menh-duoc-tao-ra-nhu-the-nao-0
Lăng vua Minh Mệnh ở Huế

Sự lồng ghép các câu chuyện về tuổi thơ của Minh Mệnh được "hé lộ" khi vị hoàng tử này 15 tuổi. Đó là năm 1805, khi ông được mô tả là "sẵn tính thông minh, vua thường xuyên học. Một hôm cưỡi thuyền thủ quyển của vua đi chơi xem sông Hương. Vua nghe tin giận. Hoàng tử thứ tư sợ hãi, kíp xin chịu tội. […] Rồi sai Lễ bộ Đặng Đức Siêu kiêm sung phụ đạo. Lại sai Hàn lâm thị thư và thị trung cai đội đều hai người, ngày ngày vào phủ để xem siêng năng hay trễ nải. Từ đó hoàng tử thứ tư học ngày càng tiến". (DNTL, I, 26: 6a)

Chi tiết về giáo dục này được tô điểm bởi hình ảnh của các thầy dạy và sử dụng như một "chỉ dấu" cho uy tín của Minh Mệnh. Hai trong số những người này là Đặng Đức Siêu (-1810), và Ngô Đình Giới (từ 1817), đều là học giả uyên bác và danh tiếng.

Tuy nhiên, phải đến năm 1815, khi Thừa Thiên Cao Hoàng hậu qua đời, cuộc tranh luận về tính chính thống của Minh Mệnh mới được đặt ra. Vị hoàng tử là con thứ phi và không 'chính danh' để dâng lễ tế điện. Phe Nguyễn Văn Thành muốn hoàng tôn Đán đảm nhận nghi lễ này. Đến đây, lần đầu tiên chúng ta thấy Gia Long lên tiếng:

"Vua dụ rằng: Hoàng tử là con của Hoàng hậu, còn có khế khoán ở kia, nên sai làm chủ việc thờ cúng: việc lớn của nước không thể nhất khái câu nệ lễ của nhà mọi người. Nguyễn Văn Thành lại cho là lời xưng hô trong văn khấn khó nói. Vua bảo rằng: Con phụng mệnh cha để tế mẹ, danh chính ngôn thuận, có gì là không được" (DNLT, Sơ tập).

Bằng việc dẫn lời Gia Long trong cuộc tranh luận về cháu đích tôn hay con thứ, các sử gia vương triều cho thấy hàm ý nhắm đến vị hoàng tử 24 tuổi như một lựa chọn cho sự kế tục quyền lực. Ngòi bút sử quan sau đó tìm cách "làm mờ" hình ảnh của hoàng tử Đảm trong cuộc tranh chấp ngai vàng, thay vào đó khắc họa "âm mưu", "thủ đoạn", và hoạt động băng đảng của phe nhóm Nguyễn Văn Thành nhằm đưa lên một thái tử nhỏ tuổi để thao túng.

Họ cũng "làm mờ" mối quan hệ giữa Lê Chất, Lê Văn Duyệt với Nguyễn Phúc Đảm, mặc dù một vài chi tiết sau đó đã "vô tình" hé lộ mối quan hệ này khi các quan tố cáo tội trạng của Duyệt và Chất.

Chính vì thế, những thanh trừng và tranh chấp quyền lực trên con đường Minh Mệnh tới ngôi báu được khắc họa không phải là tranh giành phe phái mà là sự 'ngã ngựa' của bọn phản nghịch và bè phái.

Trong khi đó, đối thủ của Minh Mệnh: hoàng tôn Đán đã bị 'tấn công' thậm tệ từ góc độ đạo đức và luân lí thông qua vụ án tố cáo ông 'dâm loạn' với mẹ đẻ, dẫn đến việc bà bị Lê Văn Duyệt dìm chết (DNLT, I, 23: 7b-8a). 

Minh Mệnh sau đó từng tuyên bố: "Hành vi của nó hơn là chó lợn, trẫm nghĩ cái tình Anh duệ Hoàng thái tử [Nguyễn Phúc Cảnh] nên không nỡ làm tội, nay lại nghe kẻ bậy bạ xui khiến, muốn làm gì chăng ?" (DNTL, II, 31).

Con của Minh Mệnh là vua Thiệu Trị cũng đã tìm cách "can thiệp" vào bản lý lịch của cha với nhiều các chi tiết mới, đặc biệt là các "điềm lành". 

Trong bài văn bia "Thánh đức công thần" ở Hiếu lăng do chính ông biên soạn, nhà vua nhấn mạnh đến việc Minh Mạng "sớm tối bên cạnh, qua khắp núi sông, trải bao khó nhọc trong sự dẹp yên, lượng biết chăm lo sau khi giữ nghiệp. […] Qua những bước gian nan thử thách, theo đạo trung truyền nối, để hưởng thụ lộc trời, [Minh Mệnh] đã được vua cha để lòng kén chọn, từ lâu đã lặng lẽ định sẵn cái kế lớn cho Xã Tắc".

Cuối cùng, bản lý lịch của Minh Mệnh là một dụng công lớn của cả nhà vua và những người kế tục nhằm tìm kiếm tính chính thống và quyền lực cho vị hoàng đế thứ hai của vương triều. 

Huyền thoại về sự kế ngôi của Minh Mệnh được mô tả bởi Đại Nam Thực Lục là một trường hợp điển hình cho thấy cách thức "thiên mệnh" và "chính thống" được diễn dịch và triển khai trong thực tế qua thuật viết sử.

Quá trình tạo ra 1 bản lý lịch của vua cho thấy cách thức sử gia vương triều chọn lựa chi tiết để làm nổi bật những nét tính cách, phẩm chất có tính biểu tượng về vị vua nhằm thuyết phục cho quyền lực của họ.

Thủ pháp này đã được vận hành một cách "nhuần nhuyễn" trong trường hợp Minh Mệnh để tạo ra hình ảnh một vị quân vương lý tưởng và gắn kết ông với các truyền thống của vua cha và vương triều. Đó là câu chuyện về giấc mơ điềm lành, về một vị hoàng tử thông minh, ham học, được đào tạo bởi những danh thần, về tính chính thống khi được nhận làm con của Thừa Thiên Cao Hoàng Hậu, và những điềm thiêng chỉ dấu của thời thịnh đạt.

Đằng sau bản lý lịch được thiết kế công phu này rõ ràng là một ông vua bất an. Nó không giống với hình ảnh quen thuộc của ông vua quyền uy, tự tin trong nỗ lực khắc họa của các sử quan Quốc sử quán. Đây chắc chắn là một gương mặt khác của Minh Mệnh.

Xem thêm: Cặp ấn kiếm quý giá của triều Nguyễn từng khiến cha con vua Bảo Đại kiện nhau ra tòa giờ ở đâu?

Quảng cáo
Quảng cáo
Quảng cáo

Nơi các cây bút tự do, các chuyên gia, có thể xuất bản các nội dung, bài viết trên nền tảng của Sống đẹp.

avatar Đỗ Thu Nga

5 nguyên tắc vàng để bài văn Nghị luận trở nên rõ ràng, thuyết phục

Thiếu đi sự rõ ràng, chặt chẽ trong 1 bài văn thì mọi câu từ chải chuốt chẳng khác gì một tòa nhà đồ sộ thiếu đi nền móng vững chắc, sẽ sụp đổ. Và mọi nỗ lực luyện câu sắp chữ chỉ là vô nghĩa nếu người đọc không nhận được thông điệp mà ta gửi gắm. Vậy phải làm sao để 1 bài văn nghị luận được rõ ràng, thuyết phục?

SÔI NỔI
Quảng cáo

Cùng chuyên mục

Quảng cáo
Quảng cáo