Ký ức về tuyến đường sắt huyền thoại, nơi dẫn "vàng trắng" về Sài Gòn

Tuyến đường sắt "lớn lên" từ khói lửa

Theo Vietnamnet, vào năm 1927, con đường cao su (rubber line) bắt đầu hình thành. Sau 6 năm thi công, năm 1933, tuyến đường sắt từ Lộc Ninh đến bến Đồng Sổ dài 69km do một công ty tư nhân là Công ty Xe Điện Bến Cát - Kratie đầu tư đã được chính thức khánh thành. 

Và cũng kể từ đó, "vàng tráng" (cao su) từ Lộc Ninh được vận chuyển thuận lợi hơn đến bến Đồng Sổ. Sau đó được chuyển lên tàu thuyền tại cảng sông Bến Cát về Sài Gòn. 

Đến năm 1937, đoạn đường này nối vào hệ thống hỏa xa Đông Dương thành tuyến đường sắt Sài Gòn - Lộc Ninh với tổng chiều dài 141km. Tuyến đường sắt này từ ga Sài Gòn qua Lái Thiêu, Bình Dương, Hớn Quản, Lộc Ninh và kéo dài đến biên giới Campuchia. 

Pháp đã làm cách nào để hình thành tuyến đường sắt này? Theo tìm hiểu, Pháp đã phát hành rộng rãi trái phiếu trên toàn nước Pháp và Đông Dương. 

Từ khi hình thành đến năm 1945, để đến được Lái Thiêu rồi tiếp tục đến Lộc Ninh, lộ trình chạy tàu được khởi hành từ ga Sài Gòn đến ga Gò Vấp rồi chạy theo đường bộ bây giờ là Nguyễn Oanh rồi tiếp đến Hà Huy Giáp. Sau khi qua các cây cầu nhỏ, đến Thạnh Lộc đoàn tàu sẽ vượt qua cầu sắt Lái Thiêu (bây giờ là cầu Phú Lương) khoảng 2km để đến ga Lái Thiêu.

Nhờ có tuyến đường sắt này mà bộ mặt tỉnh Thủ Dầu Một (cũ) mà đặc biệt là các vùng Lộc Ninh, Hớn Quản, Bù Đốp có nhiều thay đổi. Hàng ngày đoàn tàu đưa hàng trăm tấn cao su về Sài Gòn. Đồng thời cũng đưa đón hàng nghìn lượt khách. Nhiều người từ miền Bắc, miền Trung đổ vào tìm việc đã nâng số lượng khách lên đáng kể.

Cũng nhờ tuyến được giao thông thuận lợi này mà đồn điền tiếp tục được ở rộng, thu hút công nhân đến làm việc như làm đất, trồng cây, chăm sóc, cạo mủ cao su.

Điều này được nhìn thấy rõ nét nhất qua những số liệu được ghi nhận vào năm 1935: Vận chuyển được 80.000 lượt khách và 25.000 tấn mủ thì chỉ một năm sau con số này tăng đến 100.000 lượt với 42.000 tấn.

Đến năm 1937, tuyến đường sắt Sài Gòn - Lộc Ninh được chuyển về cho đường sắt Đông Dương quản lý. Các tuyến đường sắt được kết nối vào chung hệ thống và các đầu máy cũ kỹ lạc hậu được thay thế bằng các đầu máy mới mạnh hơn, tiết kiệm hơn.

Đến năm 1947, lực lượng Việt Minh tấn công dữ dội vào tuyến đường sắt ở Gò Vấp. Điều này làm cho đoàn tàu Sài Gòn - Lộc Ninh không thể về đến ga cuối cùng. Khách hàng và hàng hóa được chuyển đến ga thuận tiện nhất. Mặc dù trở ngại như thế nhưng sản lượng cao su chở về Sài Gòn để xuất khẩu cũng lên đến con số 60.000 tấn trên năm.

Giờ chỉ còn là ký ức

Dường như những tuyến đường sắt trong giai đoạn này chỉ có Sài Gòn - Lộc Ninh là chịu nhiều tổn thất do chiến tranh nhất. Nhưng dù thế nào người Pháp vẫn duy trì những lợi ích cốt lõi mà nó mang lại.

Vào 6/11/1949, cầu Lái Thiêu bi đánh sập. Tuyến đường sắt Sài Gòn - Lộc Ninh bị gián đoạn. Pháp quyết định làm mới 5,5km đường sắt nối An Mỹ với Dĩ An không phải qua cầu Lái Thiêu, nhập chung với đường sắt Bắc - Nam để về đến Sài Gòn. Việc thông thương hàng hóa và đi lại của nhiều người được khắc phục. Cao su tiếp tục được vận chuyển về Sài Gòn để xuất khẩu.

Tuy nhiên, vào giai đoạn 1950 - 1953, tuyến đường này tiếp tục bị hư hỏng nặng nề vì chiến sự. Nó đã làm chậm tiến độ sản xuất và xuất khẩu cao su. Việc vận chuyển không được suôn sẻ, trong khi các đồn điền vẫn tiếp tục sản xuất. Từ đó dẫn đến tình trạng ứ đọng...

Những năm tiếp theo, doanh thu giảm dần đến mức không thể tiếp tục duy trì. Tuyến đường sắt Sài Gòn - Lộc Ninh chính thức bị loại bỏ vào năm 1960, sau 27 năm hoạt động. 

Hiện nay, dấu vết của những chuyến tàu một thời xuôi ngược đã không còn. Những đoạn đường sắt, những ga xép, ga lớn, những cây cầu sắt đã đổi thay... Có lẽ giờ đây chỉ còn sót lại dấu vết duy nhất là đoạn đường sắt ngắn ngủ dọc theo đường Nguyễn Xí (phường 1, quận Bình Thạnh). 

Nhiều bậc cao niên sống ở khu vực này cho biết, đoạn đường này nằm trên hệ thống tuyến đường sắt Sài Gòn - Lộc Ninh. Trước đây, nhà cửa chưa nhiều và cầu Đỏ chưa xây dựng lại thì đoạn đường sắt ngang qua khu vực này dài lắm.

Nhiều người ở Sài Gòn lâu năm nhưng vẫn chưa biết tại sao ngã tư quốc lộ 1A (trước đây là xa lộ Đại Hàn) giao với Hà Huy Giáp thuộc phường Thạnh Lộc, quận 12 được gọi là ngã tư Ga. Tàu hỏa từ ga Sài Gòn hướng về Lộc Ninh trước khi qua cầu Phú Long đều phải ghé ngang ga này. Ga này có tên là ga Xóm Thơm.

Cầu Lái Thiêu giờ là cầu Phú Long cũ vẫn còn nhưng xuống cấp nặng. Cầu đã hạ tải trọng xuống mức thấp nhất, chỉ còn xe 2 bánh.

Tuy tuyến đường sắt Sài Gòn - Lộc Ninh không còn nhưng hình ảnh cầu Phú Lương, đoạn đường sắt dọc theo đường Nguyễn Xí và tên gọi ngã tư Ga vẫn là những kỷ niệm nhắc nhở chúng ta về cung đường sắt huyền thoại thuở nào...

(Theo Vietnamnet)

Xem thêm: Sài Gòn thập niên 90: Sôi động và vô cùng thời thượng