Vị tể tướng bỏ món ăn ưa thích để chống tham nhũng và chuyện lấy được vợ nhờ đi tắm mất quần áo

Vị tể thông tuệ, nổi tiếng thông minh từ thuở bé

Nguyễn Văn Giai (1553-1628), quê ở làng Phù Lưu, xã Ích Hậu, huyện Gia Lộc, tỉnh Hà Tĩnh. Ông sinh ra trong gia đình có truyền thống khoa bảng nhưng đến đời cha ông thì sa sút, chỉ còn là một nho sinh nghèo. 

Sách Thiên Lộc huyện chí có chép: Nguyễn Văn Giai là người đặc biệt thông tuệ. Lên 5 tuổi đã biết chữ nghĩa. Lên 9 tuổi đã biết làm văn. Lên 15 tuổi biết viết bài phú. Lên 16 tuổi được gia đình cho ra Thăng Long tìm thầy giỏi để rèn rũa kinh sử.

Đến năm 1579, triều Lê Thế Tông, ông về trấn Nghệ An dự thi hương và đỗ giải nguyên. Tháng 8 năm Canh Thìn (1580) triều đình mở khoa thi Hội đầu tiên ở hành cung An Trường, Nguyễn Văn Giai đỗ tiến sĩ xuất thân. Ông là vị Tam nguyên đầu tiên của thời Lê Trung hưng.

Nhờ đi tắm bị trộm mất quần áo mà cưới được vợ

Sử chép, Nguyễn Văn Giai vốn có khỏe mạnh hơn người nên thuở hàn vi đã làm đủ nghề khó nhọc như gánh củi thuê để lấy tiền mua giấy bút theo học một ông Thái học ở cùng làng.

Một hôm đi gánh thuê về, trời nóng bức, Nguyễn Văn Giai liền lội xuống tắm ở cái ao trước cửa nhà thầy học. Trong lúc đương bơi lội thì quần áo trên bờ bị đứa vô lại nào lấy mất. Ông phải ngâm mình dưới nước mãi không dám ngoi lên.

Bên kia ao là nhà một ông giám sinh, có cô con gái ra ao giặt đồ. Nhưng thấy ông đương tắm đành phải quay vào, Một lúc sau, cô gái trở ra lại thấy như vậy. Rồi một lúc nữa, cô kia ra, loanh quanh ở bờ ao, bỏ lại trên bờ mấy chục thước vải. Ông cảm lòng cô gái, lấy vải đó đóng khố rồi đi về nhà.

Sau khi đỗ Hoàng giáp, Nguyễn Văn Giai đặt tiệc, mời tất cả những người đã có biên tên đến tiệc. Cuối cùng ông cũng tìm được ân nhân năm xưa và lấy về làm vợ.

Sau khi kết duyên, ông bà sinh được mấy người con vừa trai vừa gái. Con trai đều theo nghiệp cha, thi cử đỗ đạt, nối nghiệp thư hương, được người đời khen ngợi.

Khi nắm giữ quyền hành trong triều, Nguyễn Văn Giai ra sức cương triều chính, không để xảy ra chuyện lục đục, bè đảng. Chính ông là người có công dập tắt cuộc chiến nội bộ giữa hai anh em Trịnh Tráng và Trịnh Xuân, sau khi Trịnh Tùng qua đời. 

Sinh sống và làm quan vào giai đoạn quyền hành vua Lê đã mất hết vào tay chúa Trịnh, để chia bớt quyền hành của họ Trịnh, ông đã có sáng kiến lập ra Phủ Thừa tướng bên cạnh phủ chúa, ngấm ngầm bảo vệ vua Lê.

Vị tể tướng bỏ món ăn ưa thích để chống tham nhũng

Sách Tang thương ngẫu lục có chép: Khi Nguyễn Văn Giai làm Chưởng quản lục bộ, các bậc thân tín của vua chúa đều phải nín hơi, sợ hãi, không ai dám xúc phạm ông.

Một lần nọ, có người con rể của cháu ra trận thấy giặc mạnh sợ hãi bỏ chạy. Theo luật pháp thời đó thì phải khép tội chết. Nguyễn Văn Giai phụ trách xét xử và định tội viên quận mã đúng luật. 

Khi ấy, chúa đã gợi ý cho ông giảm án. Nhưng ông đã viện lý do rằng, đối với kẻ trên phải xử nghiêm minh để làm gương cho kẻ dưới, có thế mới giữ vững được cơ đồ. Nghe vậy chú cũng không dám nói nữa.

Quận cháu - vợ quận mã bèn đem vàng bạc đến nhờ vợ ba của ông nói giúp. Vì bà này rất được ông yêu quý. Song bà ba đã từ chối và phân trần với quận chúa rằng:

Tướng công là người thanh liêm, xưa nay vốn rất ghét của đút lót. Vả lại, đây là việc hệ trọng trong triều, tôi đâu dám can dự. Tuy vậy, quận chúa cứ van xin mãi, khiến bà động lòng, nghĩ bụng cũng là đàn bà với nhau cả, không nỡ để quận chúa chịu cảnh góa bụa, bà nói:

Thế thì sáng mai, sau khi tướng công vào triều, quận chúa hãy cho mang đến đây một mâm xôi nếp cái, một con lợn nhỏ luộc chín, một con dao sắc và các thứ gia vị, rồi tôi nói giúp. Quận chúa mừng rỡ, về sắm sanh đúng như lời dặn.

Sáng hôm sau, bà cố tình nấu bữa sáng chậm hơn thường ngày, Nguyễn Văn Giai đành phải nhịn ăn, lên xe vào triều cho kịp buổi chầu. Đến trưa, tan chầu về, bụng đang đói, lại thấy mâm xôi, thịt hợp khẩu vị bày sẵn trên bàn, Nguyễn Văn Giai tưởng người nhà cất phần cho mình, ông ngồi vào ăn uống no say bình thường.

Xong bữa, ông hỏi sao lại có nhiều xôi, thịt như vậy. Bấy giờ bà Ba mới thú thật là của quận chúa. Ông giận lắm, tự trách mình có lỗi chỉ vì một miếng ăn mà không giữ đúng phép nước. Sau ông thầm nghĩ hay viên quận mã số chưa hết cũng nên, bèn sai đánh xe vào hầu chúa, xin tha chết cho kẻ phạm tội. Chúa mừng lắm và chuẩn y ngay.

Từ đó trở đi, Nguyễn Văn Giai luôn tự vấn lương tâm và quyết từ bỏ hẳn cái sở thích ăn xôi với thịt lợn luộc chấm mắm. Hễ ngồi vào mâm thấy món nào lạ, ông lại hỏi cặn kẽ nguồn gốc rồi mới ăn.

Vị tể tướng này còn nổi tiếng thanh liêm, tự ông nêu gương cho các quan noi theo, ngay cả chúa Trịnh cũng kiêng nể. Gia phả còn chi lại lời ông răn bảo triều thần:

"Ta giữ việc triều chính cốt cho liêm chính, không nhận hối lộ của bất kỳ ai. Người có tài đức thì phải biết trọng dụng; ai có lỗi lầm phải biết lựa lời can ngăn; ai oan uổng phải biết cứu xét phân minh cẩn trọng và bênh vực; kẻ nghèo khó phải ra tay giúp đỡ. Không nên làm những điều bất chính để tích trữ vàng ngọc làm giàu; phải biết tu nhân tích đức cho đời sau con cháu vậy".

Nguyễn Văn Giai sống thọ đến năm 75 tuổi thì mất, được tặng chức Tư đồ Thái tể. Hiện nay, ở Thành phố Hồ Chí Minh có con đường mang tên ông, còn nhà thờ ông ở xã Ích Mậu đã được công nhận di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.

Xem thêm: 2 trạng nguyên có số phận hẩm hiu nhất sử Việt: Người đi tu, người mất mạng vì đòn ghen của vợ