Bí ẩn núi Độc Tôn bên bờ Hồ Gươm: Không đơn giản là "gò đất vô danh" làm nền cho Tháp Bút

Thăng Long - Hà Nội ngàn năm tuổi là điểm đến hấp dẫn với nhiều di tích lịch sử, văn hóa và công trình kiến trúc độc đáo, mà Tháp Bút sừng sững bên bờ hồ Hoàn Kiếm là dấu ấn nổi bật về văn hiến lâu đời của dân tộc ta, thu hút sự quan tâm của du khách trong và ngoài nước.

Tháp Bút nằm ở phía ngoài lối vào của Đền Ngọc Sơn. Tháp được án sát Nguyễn Văn Siêu cho xây dựng năm 1865 dưới thời vua Tự Đức với ý nghĩa tượng trưng cho văn hiến của nước nhà. Có thể thấy được đây là công trình hiện vật thể hiện sâu sắc tính dân tộc, có giá trị nghệ thuật và lịch sử cao.

Tháp có dạng hình vuông gồm năm tầng. Đỉnh Tháp là một ngòi bút lông dựng ngược chỉ lên trời, cả cán và ngòi bút cao 0.9m. Tổng cộng chiều cao của công trình tháp bút là 28m, tại ba tầng giữa tháp có khắc 3 chữ “Tả Thanh Thiên” bằng chữ Hán – có nghĩa là “Viết lên trời xanh”, thể hiện hào khí ngút trời của những bậc sĩ phu thời xưa.

Nhưng đáng chú ý hơn, Tháp Bút được đặt trên núi Độc Tôn - một công trình có lịch sử khá đặc biệt gắn với thời các chúa Trịnh.

Ngược dòng lịch sử, vào khoảng năm 1735 - 1739, chúa Trịnh Giang cho xây dựng trên đảo Ngọc ở hồ Hoàn Kiếm một cung điện gọi là cung Khánh Thụy làm nơi yến ẩm, vui chơi ngày hè. Sau khi Trịnh Giang bị dòng họ phế bỏ, người em là Trịnh Doanh lên ngôi chúa và kế thừa cung điện này.

Trái với người anh ăn chơi trác táng, chúa Trịnh Doanh là người tài, cầm quân dẹp được nhiều cuộc nổi loạn ở Bắc Bộ. Ở cạnh lối vào cung Khánh Thụy, ông cho đắp gò bằng đá, gọi là núi Độc Tôn, nhằm kỷ niệm việc đập tan cuộc nổi dậy của quận Hẻo - Nguyễn Danh Phương ở vùng Tam Đảo.

Năm 1786, thời Lê Chiêu Thống, cung Khánh Thụy bị binh lính nổi loạn đốt phá. Sang đến thế kỷ 19, một ngôi chùa thờ Phật được dựng lên trên nền cũ của cung điện. Sau đó, chùa lại được chuyển thành đền thờ (đền Ngọc Sơn). Núi Độc Tôn vẫn đứng đó sau các thay đổi của thời cuộc.

Năm 1865, Nguyễn Văn Siêu đã đứng ra sang sửa lại toàn bộ khu đền Ngọc Sơn. Trên núi Độc Tôn, ông cho xây dựng một tháp đá có đỉnh hình ngọn bút lông. Trên thân tháp có tạc 3 chữ "Tả Thanh Thiên" có nghĩa là "viết lên trời xanh".

Không rõ là vô tình hay hữu ý nhưng cái thế đứng "chống trời" của tháp Bút trên núi Độc Tôn lại trùng hợp với một câu chú ngữ trong giới tu luyện của đạo Lão: "Đỉnh thiên độc tôn”, nghĩa là “đỉnh đầu đội trời, một mình oai vệ” – thể hiện thần thái phóng khoáng của người tu.

Trong bài "Bút Tháp chí" do Nguyễn Văn Siêu soạn năm 1865, được khắc ngay trên thân tháp Bút, có đoạn: “Trên đỉnh núi Độc Tôn có tháp Bút năm tầng. Tháp nhờ núi mà cao thêm, núi nhờ tháp mà truyền mãi (…)”.

“...Từ ấy Núi là biểu tượng của võ công mà Tháp là biểu tượng của văn vật, cả hai dựa vào nhau mà tồn tại, lưu truyền”.

Dù là bộ đôi không thể tách rời theo dụng ý của Nguyễn Siêu, nhưng theo thời gian, người ta chỉ còn nhắc đến Tháp Bút, còn lịch sử 4 thế kỷ của núi Độc Tôn hầu như đã bị quên lãng.

Cho đến nay, trong mắt du khách thập phương, đền Độc Tôn chỉ là một "gò đất vô danh" làm nền cho Tháp Bút...

Xem thêm: Những điều ít người biết về ngôi mộ 122 năm tuổi tại vườn hoa Con Cóc bên Hồ Gươm