Vụ giải cứu ly kỳ có "1 - 0 - 2" trong lịch sử Việt Nam

Người con gái anh hùng 3 lần bị giặc bắt và tra tấn

Anh hùng Trần Thị Lý (tức Trần Thị Nhâm, bí danh Bích Ngọc), sinh năm 1933, dân tộc Kinh, quê ở Điện Quang, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam. Chị Lý sinh ra trong gia đình có 7 anh chị em, trong đó có 5 người là liệt sĩ. Ở nghĩa trang liệt sĩ Quảng Nam, mộ của 3 chị em chị Lý được đặt ở đây. Khi được tuyên dương Anh hùng, chị Lý nguyên là đảng viên, cán bộ giao liên của tỉnh.

Có lẽ ít người biết, chị Lý chính là cháu của nhà cách mạng Trần Cao Vân - người nhiều lần mưu toan chống Pháp và bị đầy ở Côn Đảo 6 năm. Năm 1916, Trần Cao Vân cùng Thái Phiên lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Quang Phục hội. Khởi nghĩa thất bại, 2 ông bị bắt và bị chém ở cố đô Huế.

Theo nhiều tài liệu, chị Lý tham gia cách mạng từ năm 12 tuổi trong đội Thiếu nhi cứu quốc của xã. Đến năm 1946, chị được điều về làm cán bộ văn phòng thanh niên cứu quốc của huyện Điện Bàn và là thường vụ ban Chấp hành Thanh niên cứu quốc của huyện. Kể từ năm 1951 - 1952, chị được Đảng giao nhiệm vụ đi xây dựng cơ sở ở xã Điện Hồng, vùng thực dân Pháp tạm chiến.

Vào năm 1952, trong quá trình hoạt động cách mạng ở quê nhà, chị lý bị thực dân Pháp và tay sai địa phương vây bắt, áp giải về giam tại đồn Vân Ly - Gò Nổi. Sau đó chị được địch tha vì không đủ chứng cứ. 

Đến tháng 4/1955, chị Lý phụ trách đường dây liên lạc bí mật của tỉnh tại Đà Nẵng. Trong thời gian này, địch kiểm soát gắt gao, lùng bắt cán bộ cách mạng nằm vùng khắp địa phương. Chị Lý đã liên lạc, tập hợp các đồng chí ở các huyện, tìm cách lánh ra Đà Nẵng tránh được sự tổn thất của cách mạng. 

Vào tháng 6/1955, chị Lý bị địch bắt lần thứ 2. Chúng tra tấn chị dã man nhưng chị quyết không khai nửa lời để bảo vệ bí mật của cách mạng. Sau 5 tháng giam cầm, không khai thác được gì, chúng đành thả tự do cho chị. 

Tháng 6/1957, trong lúc đang thực hiện nhiệm vụ, chị Lý bị địch bắt lần thứ 3. Mặc dù phải chịu tra tấn dã man của kẻ thù như "điện giật, dùi đâm, dao cắt, lửa nung"  nhưng chị Lý vẫn kiên định với lý tưởng của Đảng.

Vào tháng 10/1958, chị Lý bị tra tấn đến kiệt sức. Địch cho rằng, chị không thể sống nổi nên đã kéo chị vứt ra ngoài nhà lao. Chị Lý được đưa về nhà chăm sóc. Sau đó được đưa ra khỏi Gò Nổi và được tổ chức chuyển ra Bắc để chữa trị. 

Liên quan đến sự việc chị Lý bị bắt và tra tấn dã man, vào 17h ngày 25/10/1958, Đài phát thanh tiếng nói Việt Nam tại Hà Nội đã phát đi bài viết về chị Lý làm chấn động dư luận trong và ngoài nước. Đây là sự kiện mở đầu cho "cuộc chiến" truyền thông chưa từng có giữa 2 miền Nam - Bắc, làm ngụy quyền Sài Gòn vô cùng khốn đốn trong việc đối phó với ta và dư luận quốc tế.

Trong bài phát thanh có đoạn: “Chị Lý bị bọn tay chân của Diệm bắt đánh đập, “sám hối” với những nhục hình dã man như: lấy kìm sắt kẹp vào người rứt ra từng mảng thịt, dùng điện tra vào đầu vú và bộ phận sinh dục!”.

Vào sáng hôm sau, tờ Thống Nhất lập tức đăng bài có in hình chị Lý nói về sự việc này làm dư luận Hà Nội và các tổ chức quốc tế bàng hoàng. Đến 7h15 ngày 19/11/1958, Đài phát thanh tiếng nói Việt Nam lại tiếp tục phát đi lời kêu gọi chị Trần Thị Lý gửi Ủy ban Quốc tế, chị kể:

“Lần thứ 3, tháng 3-1956, chúng bắt tôi về nhà lao Hội An và tra tấn vô cùng dã man, tên Phan Văn Lợi, người do Diệm cử từ Sài Gòn ra, cùng nhiều tên khác trực tiếp tra tấn. Chúng đổ nước xà phòng và nước bẩn vào họng tôi rồi mang giày đinh thi nhau đạp lên bụng, lên ngực làm nước trào ra miệng và mũi. Chúng lấy móc sắt xuyên bàn chân tôi rồi treo ngược lên xà nhà, dùng điện tra vào cửa mình và vú; lấy dao xẻo từng miếng thịt trên đùi, cánh tay và ngực. Chúng dùng kìm sắt nung đỏ rồi kẹp vào bắp thịt tôi rứt ra từng mảng, dùng thước sắt thọc vào âm đạo... Chúng bắt tôi phải nhận tội “Thân cộng” và “Chống chính phủ quốc gia” của chúng!”.

Đến ngày 21/11/1958, 5 bộ đội Liên khu 5 viết kiến nghị và được 2.000 địa biểu ký gửi đến Ủy Ủy ban Quốc tế phản đối sự dã man của chính quyền Sài Gòn đối với Trần Thị Lý. Từ ngày 11 đến ngày 21/11/1958, 39 đoàn khách quốc tế đến thăm chị Lý và 62 đoàn tiếp tục đăng ký vào thăm.

Chính quyền Ngô Đình Diệm khi đó cực lực phản ứng, một mặt lệnh cho bọn tay chân điều tra ai và làm cách nào đưa chị Lý ra miền Bắc. Mặt khác dùng truyền thanh và các báo lá cải thực hiện chiến dịch tuyên truyền vô cùng rầm rộ... Đáng nói, dù đã huy động hết tốc lực để điều tra và ra sức trấn an dư luận, song chính quyền Ngô Đình Diệm vẫn không biết, bằng cách nào mà cách mạng đưa được chị Lý ra miền Bắc.

Vụ giải cứu ly kỳ có "1 - 0 - 2" trong lịch sử Việt Nam

Trên báo Công an Đà Nẵng ngày 16/1/2009 có chia sẻ bài viết về vụ "giải cứu chị Trần Thị Lý". Trong đó có lời kể của bà Trần Thị Vân - chị em chú bác ruột và là người hoạt động cùng chị Lý (sống ở TT Vĩnh Điện, Điện Bàn, Quảng Nam). 

Bà Vân kể: "Sau 3 lần bắt giam và tra tấn dã man Trần Thị Lý, tháng 12-1957, tưởng Lý đã chết, bọn CA Điện Bàn bèn mang xác nó vứt tại đám mía phía sau nhà lao Vĩnh Điện. Lý được một cơ sở ta phát hiện và cõng về nhà. Để tránh sự truy sát của bọn địch, Lý được ông Phạm Quang-Thường vụ Huyện ủy Điện Bàn cử một y tá tên Lan chăm sóc ở một nơi bí mật. Nhìn thấy tấm thân tàn ma dại của Lý, chúng tôi không ai cầm được nước mắt! Lý về được một hôm, tối hôm sau, 4 thằng  mật vụ H. Điện Bàn xô liếp cửa xông vào nhà, thổi tắt phụt chiếc đèn dầu.

Biết là bọn chó săn truy tìm, mẹ Lý la lớn: “Bớ làng ăn trộm!”. Một thằng bấm đèn pin lên và nói: “Bọn tau tới coi con Lý có về đây không?”. Chúng kiểm tra không thấy gì nên bỏ đi. Mấy ngày sau đó, bà con cô bác trong họ và các đồng chí chúng tôi kẻ ít, người nhiều góp tiền để chạy chữa cho Lý. Chúng tôi nhờ cô Lan và anh Tuấn thay phiên nhau chăm sóc cho Lý. Huyện ủy Điện Bàn quyết định bằng mọi giá phải cứu sống Lý để đưa ra Bắc cứu chữa và tố cáo tội ác của chính quyền Mỹ-Diệm!”. Thấy “mất xác” Lý, bọn an ninh quân đội và mật vụ Điện Bàn truy nã khắp nơi nhằm thủ tiêu chị. Trước tình thế cam go đó, Huyện ủy Điện Bàn cử một y tá bí mật đưa Lý vào Sài Gòn bằng xe đò từng chặng".

Vào Sài Gòn, ban đầu chị Lý trú ẩn ở nhà cậu ruột là ông Nguyễn Dình làm nghề đạp xích lô. Sau đó được đưa vào nhà ông Dương Công Trung (Thị Nghè), rồi nhà ông Bảy Quang - Trưởng Ban cán sự Điện Bàn, nuôi giấu và che chở. 

Một ông bác sĩ già được mời đến chữa trị cho chị Lý. Khi thấy các vết thương trên người chị, vị bác sĩ này kinh hãi nói: "Tôi đã hành nghề gần 50 năm song chưa thấy bệnh nhân nào như thế, bà dì ghẻ nào mà ác quá vậy, tôi sẽ làm đơn thưa với tòa giúp chị". 

Bí thế, cơ sở đành phải cho bác sĩ biết chị Lý bị tra tấn. Nghe vậy, bác sĩ quỳ xuống lậy tới tấp vì sợ liên lụy. Sau đó, ông cho chị Lý 2 hộp thuốc kháng sinh và ra về.

Bọn mật thám "đánh hơi" biết được chị Lý vẫn còn sống và đã rời khỏi địa phương nên nhanh chóng cử mật vụ phối hợp với cảnh sát Sài Gòn truy tìm. Trước tình thấy này, ông Quang đành đưa chị Lý từ nhà này sang nhà khác để tránh nạn dù sức khỏe chị vẫn đang rất yếu. 

Sợ cứ di chuyển như vậy thì chị Lý sẽ bị phát hiện. Bí thế, ông Quang tìm cách liên lạc với Thành ủy Sài Gòn qua chị Hai Thảo để nhờ giúp đỡ. Bà Hai Thảo - sau này Phó Chủ nhiệm Công ty rau củ TP Hồ Chí Minh, hiện đã nghỉ hưu kể: "Tôi đã móc nối với chị Hai Trợ - một đường dây chuyên đưa cán bộ của ta qua đường Campuchia để ra Bắc nhưng Lý đang mang trên mình nhiều thương tật, đi đứng rất khó khăn làm sao có thể đi từ Sài Gòn qua đến Phnom Penh. Tuy nhiên, thấy tình cảnh của Lý, chị Hai Trợ đã kiên quyết nói với ông Quang: “Anh yên tâm, bằng mọi cách em sẽ đưa Lý đến Phnom Penh và giao cho chị Kim Phụng trong Hội Việt kiều yêu nước tại đây. Chúng em sẽ đi bằng ô-tô, ghe và tàu để đến đó!”.

Hai Trợ lại tiếp tục móc nối với cơ sở của ta tại Campuchia làm cho chị Lý hộ chiếu mang quốc tịch nước này để khi đến nơi, lúc có điều kiện là lên máy bay sang Hà Nội nay. 

Bà Hai Trợ kể: "Từ Sài Gòn đi Tân Châu, từ Tân Châu đi Bến Nước rồi từ đó đi bằng xuồng để tới Hưng Lợi. Còn cách một quãng ngắn nữa đến biên giới Campuchia thì tại đây địch bố trí một chốt gác rất gắt, tôi đành nhờ chủ thuyền: “Em tôi bị đau nặng, nếu qua bót gác mấy ổng làm phiền, nhờ chú thương tình cho đi đường vòng để tới Hưng Lợi, tôi sẽ trả tiền thêm!”, người chủ ghe đồng ý.

Trên đường đi, Lý mấy lần chết đi sống lại. Tại Phnom Penh, sau khi tiếp nhận Lý, bà Kim Phụng liền báo cho ông Năm Cường - một đảng viên của ta sống tại Campuchia, đang đóng vai một nhà tư sản lớn, là “Mạnh thường quân” cho những người “tị nạn” Việt Nam, thực chất là cán bộ, cơ sở, du kích... của ta đang bị địch truy bức. Một bác sĩ Campuchia được mời đến chữa cho Lý. Rồi chị được đưa đến ở nhờ gia đình một Việt kiều, quê ở Nghệ An. Chính gia đình này đã chăm sóc và sau đó đưa chị lên máy bay về Hà Nội.

Chị Lý đi vào thơ Tố Hữu

Sau khi đến Hà Nội, chị Lý được đưa vào điều trị tại Bệnh viện Hữu nghị Việt - Xô trong tình trạng suy kiệt, 42 vết thương trên người liên tục rỉ máu... sức khỏe giảm sút nghiêm trọng. Thời điểm đó, chị Lý nặng chưa đến 26kg. 

Thời điểm chị Lý nằm điều trị tại bệnh viện, bác Hồ đã đến thăm. Nhìn chị đau đớn, bác Hồ tìm cách nói chuyện để chị nguôi ngoai phần nào nỗi đau thể xác.

Nhà thơ Tố Hữu cũng đã đến thăm chị Lý. Ông đã khóc vì quá xúc động. Đến tháng 12/1958, bài thơ "Người con gái Việt Nam" của ông ra đời. Sau đó được dịch ra làm nhiều thứ tiếng gây xúc động lòng người:

“Em là ai, cô gái hay nàng tiên?

Em có tuổi hay không có tuổi,

Mái tóc em đây, là mây hay là suối,

Đôi mắt em nhìn hay chớp lửa đêm giông,

Thịt da em hay là sắt là đồng ?”

… “Tỉnh lại em ơi, qua rồi cơn ác mộng

Em đã sống lại rồi em đã sống !

Điện giật, dùi đâm, dao cắt, lửa nung

Ko giết được em, người con gái anh hùng !”

… “ Từ cõi chết, em trở về, chói lọi

Như buổi em đi, ngọn cờ đỏ gọi

Em trở về, người con gái quang vinh

Cả nước ôm em, khúc ruột của mình".

Vào tháng 3/1978, được sự yêu thương của anh Nguyễn Viết Tuấn, đám cưới của hai người được tổ chức tại quê hương Đại Lộc. Ngôi nhà 63, đường Hải Phòng giữa lòng Đà Nẵng thân thương. Chị mất ngày 20/11/1992.

Xem thêm: Cuộc đời truân chuyên của nữ tình báo xuất thân "danh gia vọng tộc" Nguyễn Phúc Ngọc Diệp