Các vị vua thời xưa đón Tết khác ngày nay như thế nào?

Trước đây, vua chúa làm gì cũng phải theo nghi lễ. Theo sách "Hội điển sự lệ", những nghi lễ ngày Tết của vua được Khâm Thiên giám chọn ngày và diễn ra đúng theo sự sắp đặt của bộ Lễ.

Thời nhà Lý

Từ nhà Lý đổ về trước, nghi lễ cúng tế và đón Tết không có tài liệu nào nói rõ. Tuy nhiên, sau thời Lý - khi mà Phật giáo thịnh hành, nghi lễ triều đình ngày Tết chủ yếu liên quan tới Phật giáo. Từ ngày 28 tháng Chạp, vua cùng các quan sẽ tới đền Đế Thích (Thần Indra) ngoài thành Thăng Long. Đến đêm Giao thừa, vua mời nhà sư vào Đại Nội tụng kinh và làm lễ Khuna để xua đuổi ma quỷ.

Triều Trần và Lê

Các vua từ thời Trần, Lê đến Nguyễn đều chú trọng cúng lễ tổ tiên ngày Tết. Đặc biệt, nhà Trần và Lê đều làm vua xa quê, ngày Tết thường làm lễ bái vọng tổ tiên.

Với các vua nhà Trần, vào sáng mùng 1 Tết sẽ nhận lễ bái hạ của con cháu và quan trướng. Sau đó, vua tới cung Trường Xuân, hướng về các lăng tổ tiên ở Thiên Trường phía Nam để làm lễ vọng bái. 

Sang thời Lê Trung Hưng, vua Lê thực hiện nghi lễ cúng bái tổ tiên ở điện Kính Thiên. Sau đó, các vua nhận nghi thức chúc thọ của hoàng tộc và các quan. Thời Lê sơ, điện Kính Thiên là nơi vua thiết đại triều. Đến thời Lê Trung Hưng, nghi lễ đại triều không còn nữa. Điện cũng được chuyển thành nơi thờ cúng tổ tiên của vua Lê. 

Trong 4 ngày đón Tết. Thái Miếu là nơi thờ phụng các bậc tiên vương và vua Lê Thái Tổ. Nơi đây lúc nào cũng đỏ đèn cùng các nghi lễ thờ phụng. Ở Thái Miếu, lễ vật cúng gồm có 45 bát gạo tẻ, 375 bát gạo nếp. Ngoài ra còn có dầu, mật, mắm muối... Mỗi ngày Tết đều dâng lên cúng 20 mâm cỗ. 

Tại nơi vua thiết triều là Điện Chí Kính, lễ vật gồm có 36 bát gạo tẻ, 240 bát gạo nếp,… Mỗi ngày, tại các cung miếu khác cũng phải chuẩn bị tới 65 mâm cỗ để cúng. 

Theo bộ sử triều Nguyễn "Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục", thời hậu Lê, các vị vua cùng bá quan văn võ sẽ đến yết Thái miếu để ghi nhớ công ơn tổ tiên. Sau đó, tất cả trở về cung mặc áo trắng coi chầu, điệu Bình Ngô phá trận nổi lên hào hùng. Cuối cùng, vua sẽ nhận biểu mừng thọ của các quan cùng lời chúc đất nước thái bình, người dân ấm no. 

Thời nhà Nguyễn

Lăng mộ tổ tiên (các chúa Nguyễn, các vua trước từ Gia Long về sau) đều ở ngay ngoại thành kinh đô Phú Xuân. Thế nên, từ giữa tháng Chạp hoàng gia đã tiến hành lễ chạp mả tổ tiên. Các vị Tôn Thất đức cao vọng trọng sẽ thay mặt nhà vua dẫn đầu đoàn, sau đó là các quan lớn trong triều.

Từ ngày 30 cho tới mùng 3 Tết, Thái miếu (nơi thờ các chúa Nguyễn), Thế miếu (nơi thờ các vua Nguyễn) và điện Phụng Tiên (nơi thờ toàn thể các bậc tổ tiên và các phu nhân) luôn bày cỗ bàn đầy đủ. Những cỗ bàn được làm tươm tất để dâng cúng, hương khói nghi ngút. Đồ cúng được bếp Ngự thiện của nhà vua nấu hoặc là sản vật của các địa phương dâng về kinh, mỗi lần cúng có tới 32 món ăn đa dạng. 

Ngày 30 Tết, triều đình sẽ cử hành lễ Cáp hưởng. Mục đích là mời vong linh các vị tiên đế về đón Tết, ăn Tết với triều đình. Đích thân nhà vua tới Thái Miếu hoặc Thế Miếu để làm chủ lễ. Theo quy định của triều Nguyễn, vua thân hành đến Thế miếu làm lễ vào những năm Tý, Dần, Thìn, Ngọ, Thân, Tuất. Còn lại, vua sẽ tới Thái Miếu làm chủ tế vào năm Sửu, Mão, Tị, Mùi, Dậu, Hợi. Ở những miếu khác, các hoàng tử, hoàng thân sẽ thay vua tế. 

Ở các miếu thờ tổ tiên, triều Nguyễn làm lễ Trừ tuế để tiễn năm cũ. Lễ trừ Tuế tế một tuần rượu, không có văn khấn. Sau đó, lễ Trừ tịch sẽ tiến hành khi giao thừa, dùng cỗ chay để cúng tổ tiên. Khi năm mới đến, các vị hoàng tử, hoàng thân đến các miếu làm lễ cúng giao thừa; quan văn, quan võ Ngũ phẩm trở lên lần lượt theo sau bồi tự.

Sáng mùng 1 và mùng 3 Tết, nhà vua tới miếu thân làm lễ, mời tổ tiên ăn Tết. Mỗi lễ gồm có 6 mâm hào soạn hạng nhất, mỗi án 2 mâm. Nghi thức tế ngày mùng 1 là làm lễ 3 tuần rượu, không văn khấn; đến mùng 2 sẽ có văn khấn.

Sau khi xong lễ cúng tổ tiên, các vua triều Nguyễn cho phép đốt pháo giấy. Ngoại trừ năm Tân Mão (1831), vua Minh Mạng đã cho đình chỉ việc vì cho rằng "không phải là tỏ rõ ý nghiêm kính". Sau khi xong các nghi thức tế tự mùng 3 Tết, các vua cho đem hương trầm, bạch đàn cùng các loại giấy vàng, giấy bạc, trộn đều, rồi bỏ vào lư đồng đốt. 

Với số lượng vàng mã khổng lồ ngày Tết, nhà Nguyễn cho đúc thêm 4 thú đồng đặt ở dưới thềm, gian giữa Thái miếu và Thế miếu. Mỗi nơi đặt 2 con để phục vụ cho lễ hóa vàng cầu âm phúc.

Xem thêm: Chuyện khoa cử thời xưa: Ông trạng đỗ đạt nhờ em gái trao "tấm thân trong" cho kẻ điên