Cái chết đầy nghi vấn sau 8 tháng đăng cơ của vị hoàng đế triều Nguyễn

Vua Kiến Phúc là ai?

Nguyễn Giản Tông (tên thật là Nguyễn Phúc Ưng Đăng, 12/2/1869 - 31/7/1884) là vị hoàng đế thứ 7 của triều đại nhà Nguyễn. Theo nhiều tài liệu lịch sử, đêm ngày 29/10/1883, sau khi phế bỏ Hiệp Hòa, Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết đã cho người đến Dưỡng Thiện ở Khiêm Lăng (lăng Tự Đức) đón Ưng Đăng về lập làm vua. Trong Đại Nam thực lục có chép, khi được lên làm vua, Ưng Đăng nói: "Ta còn bé sợ không làm nổi”, Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết tâu: “Tiên đế đã có ý ấy, nhưng chưa lập làm, nay là mệnh trời vậy, xin nghĩ đến tôn miếu xã tắc là trọng”. 

Ngày 3/11/1883, Ưng Đăng lên ngôi (khi ấy mới 14 tuổi), thụy hiệu là Nghị Hoàng Đế, niên hiệu Kiến Phúc (Kiến Phúc Đế). Dưới thời Kiến Phúc, ngày 6/6/1884, triều đình Huế ký với Thực dân Pháp bản Hòa ước Giáp Thân (Hòa ước Patenôtre), có chỉnh lý một số điều so với Hòa ước Quý Mùi. Nhưng về cơ bản vẫn công nhận sự "bảo hộ" của Pháp đối với Việt Nam.

Sau 8 tháng cai trị, Kiến Phúc đột ngột băng hà. Cái chết của ông khiến người đương thời đặt ra nhiều hoài nghi. Sau đó, Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết chọn Nguyễn Phúc Ưng Lịch, mới 12 tuổi lập làm vua, đặt niên hiệu là Hàm Nghi.

Giấc ngủ ngàn thu của vua Kiến Phúc

Sử sách có chép, thuở trước khi Ứng Đăng làm con nuôi của vua Tự Đức, ông được giao cho bà Học phi Nguyễn Thị Hương nuôi dạy. Vì thế khi lên ngôi, Học phi trở thành người có thế lực, ảnh hưởng lớn trong triều. Bà được quan đại thần Nguyễn Văn Tường quan tâm, nhằm chiếm tình cảm.

Trong sách "Kể chuyện các vị vua Nguyễn" có viết: "Kiến Phúc bị bệnh đậu mùa, bà Học phi lúc nào cũng ở bên cạnh đức vua bé bỏng của mình từ mờ sáng đến nửa đêm. Thế là quan phụ chính Nguyễn Văn Tường đêm nào cũng vào chầu hoàng đế và hoàng mẫu có khi đến nửa đêm mới về. Kiến Phúc đã nhiều lần chú ý đến thái độ lả lơi của Nguyễn Văn Tường mỗi khi trao cho bà Học phi điếu thuốc đã châm lửa của mình. Một đêm, Kiến Phúc giả vờ ngủ say, nghe được câu chuyện thì thầm to nhỏ giữa hai người, nhưng cuối cùng không nén được, bỗng kêu lên: "Lành bệnh rồi, ta sẽ chặt đầu cả ba họ nhà mi”.

Biết Kiến Phúc giận, quan Tường bẽn lẽn rút lui xuống Thái y viện, lấy thuốc pha chế sẵn cho nhà vua, nhưng y lại chê thuốc xấu rồi tự tay pha chế thang thuốc khác để đưa lên. 

Sau khi uống thuốc xong, Kiến Phúc rơi vào giấc ngủ ngàn thu. Do vậy, nếu đây là sự thật thì lời nói chứa đựng phẫn nộ của nhà vua đã phải trả giá bằng cả tính mạng... 

Song cũng có một giả thuyết cho rằng, vua Kiến Phúc vị Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết đầu độc chết nhằm đưa Hàm Nghi lên ngôi. Bởi nhà vua theo Pháp như Dực Đức, Hiệp Hòa.

Lúc mất, Kiến Phúc chưa nạp phi, không có con cái. Sau khi mất, bài vị được đưa vào thờ trong Thế miếu và có miếu hiệu là Giản tông Nghị Hoàng đế. Thụy hiệu là Thiệu Đức Chí Hiếu Uyên Duệ Nghị Hoàng Đế. Lăng của Kiến Phúc, hiệu Bối lăng, ở phía trái Khiêm lăng, tại làng Dương Xuân Thượng, huyện Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên.

Giải mã bí ẩn cái chết vua Kiến Phúc

Chính sử của nhà Nguyễn - Đại Nam thực lục chính biên có ghi chép về cái chết của vua Kiến Phúc như sau: "Vua không khỏe, ngọc thể vi hòa, đình thần đã xin vua tĩnh dưỡng và chia nhau đi cầu đảo các linh từ, sau đó đã khỏe, nhưng chưa được bình phục như cũ. Đến ngày mồng bảy tháng này, ngày kỷ mão mới ngự điện Văn Minh; chịu lễ chầu mừng, ban thưởng lụa hoa cho các bầy tôi có sai bậc, rồi sau lại không được khỏe. Thái y tiến thuốc, không thấy công hiệu. Ngày mồng mười nhâm ngọ, bệnh kịch, giờ ngọ hôm ấy vua mất ở chính tẩm điện Kiến Thành".

Ngày 1/8/1884, một ngày sau khi Kiến Phúc băng hà, Khâm sứ Rheinart ghi chú rằng, vua mất vì bệnh một cách bình thường: "Vua Kiến Phước mất ngày hôm qua lúc đứng bóng sau khi cơn bệnh trở lại trong một thời gian rất ngắn. Tôi đã đánh điện đi Paris và Hà Nội để báo tin. Vị vua trẻ tuổi, theo tôi tưởng, đã bị một bệnh về óc nảo hay tủy xương sống...... Cha của vua đã mất vì bệnh điên. Cái chết của vua là một cái chết tự nhiên, nhưng nó đã đến một cách quá bất ngờ làm cho mọi người kinh ngạc. Ðứa trẻ đáng thương đã làm vua một cách miễn cưỡng: nó sống trong sự kinh hoàng, luôn luôn lo sợ bị một số phận như người tiền nhiệm, buồn bực, trầm mặc, trốn tránh mọi người. Trong một thời gian khá lâu, nó không dậy nổi, tôi không biết nó có thể đứng lên mà không cần người đỡ không, từ lúc bị bịnh, nghĩa là từ ba tháng nay...".

Một số nhà nghiên cứu cho rằng, các nguồn thông tin về giả thuyết đầu độc là không chính xác. Họ cho rằng, vào giai đoạn lịch sử này ở Việt Nam, Pháp và những người theo họ muốn tung tin để hạ uy tín Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết (những người chủ trương chống Pháp) và làm triều Nguyễn rệu rã, suy vong.

Đồng thời, căn cứ vào sử liệu Đại Nam thực lục chính biên cùng với quy chế nội cung liên quan, một số nhà nghiên cứu cho rằng, vua mất vì bệnh tái phát nguy kịch, mà mọi loại thuốc thang do các quan ngự y dâng lên đều vô hiệu...

Xem thêm: Vương triều có nhiều cải cách táo bạo nhất nhì thời phong kiến nhưng vẫn mất nước vì lý do này