Cuộc đời huyền thoại của võ sĩ kháng lệnh tham chiến ở Việt Nam: "Tôi không gây hấn với người Việt Nam"

Ngày 3/6/2016, Muhammad Ali vĩnh viễn ra đi sau một thời gian dài chống chọi với căn bệnh Parkinson. Để thể hiện sự nể phục một con người vĩ đại, báo chí thế giới khi đó gọi ông với là: "Muhammad Ali vĩ đại"; "võ sĩ quyền anh vĩ đại nhất mọi thời đại"; "một người vĩ đại đích thực"...

Muhammad Ali là võ sĩ quyền anh huyền thoại người Mỹ với thành tích 56 trận thắng trên 61 trận. Tạp chí Sports Illustrated từng vinh danh ông là "Vận động viên thể thao của thế kỷ". Còn BBC mô tả tay đấm này là "võ sĩ có tinh thần thể thao của thế kỷ". Nhưng hiển hách nhất trong tất cả những lần thượng đài của ông có lẽ là trận chiến kéo dài gần 4 năm chống lại lệnh điều động nhập ngũ tham gia chiến tranh xâm lược Việt Nam.

"Tôi không gây hấn với người Việt Nam"

Muhammad Ali (tên khai sinh Cassius Marcellus Clay, Jr.) sinh ngày 17/1/1942 tại TP Louisville, bang Kentucky (Mỹ). tên gọi Muhammad Ali của ông được Elijah Muhammad, lãnh đạo tổ chức Nation of Islam, tức Black Muslims, đặt cho từ năm 1964, sau khi chiến thắng vang dội trước võ sĩ Liston để giành đai vô địch hạng nặng. 

Muhammad Ali bắt đầu tập luyện quyền anh từ năm 12 tuổi. Sau đó ông tham gia nhiều giải đấu nghiệp dư và có những thành tích đáng nể. Chưa đầy 18 tuổi (ngày 29/10/1960), trong trận đấu kéo dài 6 hiệp, ông đã giành danh hiệu chuyên nghiệp đầu tiên khi hạ đo ván Tunney Hunsaker, cảnh sát trưởng của Fayetteville, bang Virginia.

Năm 1962, Ali gặp Malcom X, tức Malcom Little, chính trị gia và lãnh đạo Hồi giáo, nhà hoạt động nhân quyền nổi tiếng của Mỹ những thập niên 60-70 thế kỷ XX, và trở thành học trò của Malcom X. Cũng từ mối quan hệ với Malcom X mà Ali bắt đầu gia nhập vào tổ chức Nation of Islam, nhưng chưa dám công bố công khai vì sợ ảnh hưởng đến sự nghiệp thi đấu quyền Anh.

Đến tháng 2/1964, Muhammad Ali gây chấn động làng quyền anh thế giới khi giành chiến thắng trước đương kim vô địch thế giới Sonny Liston. Ông bước vào trận đấu với tỷ lệ cược dành cho khả năng chiến thắng là đặt 1 ăn tới 7. Cùng năm, ông chính thức tuyên bố cải theo đạo Hồi và có cái tên Muhammad Ali được gọi kể từ đó. Kể từ sau khi gia nhập Nation of Islam, quyển sách ưa thích của ông là Kinh Quran.

Việc Ali công khai là thành viên Nation of Islam khiến nhiều người Mỹ da trắng bực bội. Nhưng chính việc ông thẳng thắn nêu quan điểm chống chiến tranh Việt Nam, từ chối ra nhập quân đội tham chiến ở Việt Nam.

Ngày 17/2/1966, Ban Tuyển chọn Quân dịch số 47 của thành phố Louisville - nơi Muhammad Ali cư trú, ra quyết định gọi ông ra nhập quân đội. Muhammad Ali chống lại quyết định này của Ban Tuyển chọn Quân dịch với lý do anh là một người từ chối nhập ngũ vì lương tâm (conscientious objector). Theo Ali, giáo lý đạo Hồi chống lại chiến tranh và "người Hồi giáo chỉ tham gia chiến tranh nếu có ý chỉ của Thánh Allah".

Bộ Tư pháp Hoa Kỳ yêu cầu bác khàn nghị của Ali. Khi ấy, dù các cuộc biểu tình chống chiến tranh Việt Nam vẫn chưa lan rộng, Muhammad Ali đã sử dụng cụm từ "chiến tranh Việt Nam" để bày tỏ sự phản đối. 

Ông nói: "Tôi không gây hấn với người Việt Nam. Tại sao tôi phải đi 10.000 dặm để thả bom lên đầu người Việt Nam vô tội trong khi những người da đen ở Louisville vẫn bị đối xử tệ bạc và không thể nhận quyền con người cơ bản?".

Với những phát ngôn đanh thép của mình, võ sĩ quyền anh huyền thoại bắt đầu bị uy hiếp, từ Hội đồng quyền Anh New York, rồi Hiệp hội quyền Anh thế giới và Hội đồng quyền Anh Texas, họ dọa tước đai vô địch của anh.

Đầu năm 1967, Muhammad Ali chuyển đến sống ở TP Houston, bang Texas. Ban Tuyển quân chọn Quân dịch của TP này lại gửi yêu cầu Muhammad Ali trình diện ngày 28/4/1967. Đúng ngày, Ali có mặt trình diện cùng 400 thanh niên khác. 

Hai lần liên tiếp Ali đứng im và từ chối đi lên khi tên ông được gọi, mặc cho viên sĩ quan nói rằng, việc ông từ chối đi quân dịch đã vi phạm hình sự, phải chịu án lên đến 5 năm tù và bị phạt 5.000 USD. Viên sĩ quan cũng yêu câu Ali viết ra lý do ông không phục tùng.

Trong cuốn sách viết về Muhammad Ali của tác giả Thomas Hauser có đoạn trích dẫn: "Tôi từ chối tham gia quân dịch cho quân đội Hoa Kỳ vì tôi phải được miễn quân dịch với lý do tôi là một giáo sĩ đạo Hồi". Ali bị cảnh sát bắt ngay tại chỗ. Cùng ngày, anh bị tước giấy phép đấu quyền Anh và tước ngôi vô địch.

Phien tòa xét xử đầu tiên diễn ra vào ngày 20/6/1967 tại TP Houston. Bồi thẩm đoàn gồm 6 nam và 6 nữ người da trắng quyết định Ali có tội. Thẩm phán Joe E. Ingraham tuyên phạt nhà vô địch 5 năm tù giam và 10.000 USD tiền phạt, mức phạt kịch trần cho tội kháng lệnh quân dịch.

Sau đó, Muhammad Ali có đơn kháng cáo gửi Tòa Thượng thẩm nhưng bị bác bỏ. Các luật sư của Ali đâm đơn lên Tối cao Pháp viện Hoa Kỳ. Vì sắp xếp theo lịch xử án của Tối cao Pháp viện Hoa Kỳ, vụ việc của Ali phải chờ đến năm 1971 mới được xử.

Trong suốt 4 năm kể từ khi bị kết án cho đến khi Tối cao Pháp viện xử, Ali được tại ngoại nhưng ông gặp phải nhiều khó khăn. Việc bị tước giấy phép thi đấu khiến ông không thể hành nghề ở bất kỳ bang nào của Mỹ. Ông cũng bị từ chối visa rời Mỹ đến bất kỳ đâu. Đồng thời ông bị búa rìu dư luận đả kích cho rằng ông không yêu nước, phản bội các giá trị thiêng liêng của Mỹ. 4 năm đó, Ali đã đương đầu với những lời phê phán bằng thái độ gan lì của một võ sĩ. 

Ông dành hơn 3 năm để thực hiện các cuộc nói chuyện về thái độ phản chiến của mình tại các trường đại học, các cộng đồng người Hồi giáo. 

Các sinh viên liên tục bêu rếu ông là "tay đấm chỉ để kiếm tiền". Muhammad Ali, một người chỉ học hết trung học và được Ban quân dịch Louisville xác định IQ chỉ ở mức 78, đã dõng dạc bảo vệ quan điểm của mình: "…Nếu tôi muốn chết, tôi sẽ chết ngay ở đây, bằng một trận đấu với các anh. Các anh là kẻ thù của tôi, không phải người Trung Quốc, Bắc Việt Nam hay người Nhật. Các anh chống lại tôi khi tôi muốn tự do. Các anh chống lại tôi khi tôi muốn công lý. Các anh chống lại tôi khi tôi muốn công bằng. Các anh muốn tôi đi đâu đó và chiến đấu cho các anh đúng không? Tôi không làm điều đó vì các anh còn lảng tránh bảo vệ quyền của tôi ngay tại đây, trên nước Mỹ, vì các quyền và xác tín tôn giáo của tôi!".

Thái độ phản kháng dựa trên nhân quyền và xác tín tôn giáo của Ali đã khiến ông nhanh chóng trở thành biểu tượng đầy cảm hứng cho phong trào giành quyền bình đẳng cho người da màu ở Mỹ vốn đang chuyển thành cao trào vào cuối những năm 60.

Đáng chú ý nhất là quan điểm của ông đã gợi cảm hứng cho nhà hoạt động nhân quyền nổi tiếng của Mỹ, Martin Luthur King lên tiếng phản đối cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam.

Võ sĩ huyền thoại thức tỉnh lương tri của người Mỹ

Được biết vào ngày 19/4/1971, vụ việc của Muhammad Ali được xét xử. Vấn đề pháp lý gây tranh cãi nhất là việc Muhammad Ali có thể được nhìn nhận theo luật là một người từ chối nhập ngũ vì lương tâm (conscientious objector) hay không. 

Phía công tố khẳng định, án hình sự dành cho Ali là hợp lý, dựa trên các lý do đã được Bộ Tư pháp Hoa Kỳ đưa ra trong thư gửi cho Ủy ban Xem xét Kháng cáo Quân dịch Louisville.

Đầu tiên, Ali không chống bất kỳ thể loại chiến tranh bào mà chỉ chống một cuộc chiến nhất định, trong hoàn cảnh này là cuộc chiến tranh Việt Nam.

Thứ hai, giáo lý đạo Hồi mà Ali viện dẫn không chống bất kỳ thể loại chiến tranh nào mà chỉ chống tham gia vào chiến tranh.

Thứ ba, Ali không hề tỏ thái độ chống chiến tranh xuyên suốt trong một thời gian dài, anh chỉ bắt đầu chống chiến tranh khi đối mặt với việc phải đi quân dịch.

Thurgood Marshall - Thẩm phán da màu đầu tiên trong lịch sử Tối cao Pháp viện Hoa Kỳ được bổ nhiệm vào tháng 10/1967 đã quyết định rút không tham gia nghị án và ra phán quyết với lý do ông đã đảm nhiệm chức Phó Chưởng lý cho chính phủ Hoa Kỳ - tức bên công tố - tại thời điểm Muhammad Ali đâm đơn kiện.

Quyết định tùy thuộc vào 8 vị thẩm phán còn lại. Họ đều là người da trắng; 4 thẩm phán trong số này là cựu quân nhân, 4 người còn lại chưa bao giờ tham gia quân đội vì các lý do sức khỏe. Chỉ có 1 thẩm phán duy nhất tại thời điểm đó công khai chống chiến tranh Việt Nam là William Orville Douglas, nhưng lại là người không có kinh nghiệm quân ngũ!

Sau 2 tháng nghị án, trong 1 phán quyết đồng thuận, cả 8 vị thẩm phán này cùng đồng ý bác án hình sự. Thẩm phán John Marshall Harlan II, một cựu đại tá không quân Hoa Kỳ, ghi nhận rằng: Ali thật sự là một tín đồ đạo Hồi nên anh đã "từ chối nhập ngũ dựa trên niềm tin và sự thực hành tôn giáo".

Trong cuốn "The Brethren", tác giả là 2 nhà báo Bob Woodward và Scott Armstrong đã kể lại câu chuyện thực sự sau quyết định của Tối cao Pháp viện trong án lệ "Clay kiện chính phủ Hoa Kỳ với nhiều chi tiết thú vị. Ý kiến của các thẩm phán ban đầu là 5 phiếu ủng hộ án hình sự dành cho Ali so với 3 phiếu chống.

Người xoay chuyển tình thế là thẩm phán John Marshall Harlan II. Ông định bác đơn kháng án của Ali cho đến khi một trợ lý của ông thuyết phục ông nghĩ khác. Vị trợ lý này đã đọc hồi ký của Malcolm X, một thủ lĩnh đấu tranh nhân quyền theo đạo Hồi của Mỹ và là người dẫn dắt tinh thần cho Muhammad Ali, và cảm thấy "các xác tín tôn giáo của Muhammad Ali là chân thành". Vị trợ lý này bèn tổng hợp các nguồn tư liệu giảng giải giáo lý đạo Hồi và đưa cho thẩm phán Harlan.

Sau 1 đêm nghiên cứu, thẩm phán Harlan thay đổi suy nghĩ và quyết định ủng hộ việc bác án hình sự của Ali. Tỷ lệ ý kiến khi ấy là 4-4. Các thẩm phán phía ủng hộ án hình sự dành cho Ali không muốn thay đổi ý kiến vì họ sợ sẽ tạo ra một tiền lệ cho phép người Hồi giáo tại Mỹ từ chối quân dịch hàng loạt trong khi chiến tranh Việt Nam đang vào giai đoạn cao trào và ảnh hưởng không nhỏ đến uy tín nhà cầm quyền. Người cuối cùng làm lệch cán cân là thẩm phán Potter Stewart, một cựu quân nhân.

Ngày 26/10/1970, Ali đánh dấu sự trở lại bằng chiến thắng nốc ao võ sĩ Jerry Quarry để giành lấy danh hiệu vô địch sàn đấu, bất chấp sự cản trở bằng mọi cách của Thống đốc bang Georgia Lester Maddox. Đến ngày 8/3/1971, Ali thua trận đầu tiên trước võ sĩ Joe Frazier trong “Trận đấu của thế kỷ” để giành lại hai đai WBA và WBC.

Sau thất bại đó, ai cũng nghĩ Ali sẽ treo găng. Nhưng tất cả đã sai lầm. 4 tháng sau, Ali bắt đầu lấy lại chuỗi chiến thắng để giành đai vô địch Liên đoàn Quyền anh Bắc Mỹ (NABF). 3 năm sau, trong trận đấu thứ 2 trước Frazier ngày 28/1/1974, Ali chiến thắng để duy trì đai NABF.

Đến tháng 10/1974, Ali giành lại cả hai đai vô địch WBA và WBC sau chiến thắng mang tên “Chấn động trong Rừng sâu” trước võ sĩ George Foreman. Hơn 60.000 fan hâm mộ Ali đã la hét vang trời vì sung sướng sau trận thắng của ông.

Sau trận đấu với Foreman, Ali bắt đầu du đấu khắp nơi trên thế giới trong các trận đấu cùng với các đối thủ lừng danh như Foreman (ở Zaire), Frazier (ở Philippines), Joe Bugner ở Kuala Lumpur Malaysia. Từ những trận du đấu đó, thế giới được thưởng thức vẻ đẹp lộng lẫy của quyền Anh do Ali trình diễn, và cũng bắt đầu biết nhiều hơn đến quyền Anh. Quyền anh bắt đầu phổ biến rộng khắp thế giới.

Năm 1980, Ali giải nghệ nhưng vẫn tiếp tục nhận được nhiều danh hiệu do các hiệp hội, các tổ chức, tạp chí thể thao bình chọn. Ông được nhiều tạp chí, hãng thông tấn khác nhau bình chọn là võ sĩ quyền Anh số 1 trong nhiều năm liền, được tạp chí thể thao ESPN bình bầu là vận động viên thứ 3 trong các vận động viên vĩ đại nhất thế kỷ XX, xếp sau Michael Jordan và Babe Ruth. Ông trở thành biểu tượng của người Hồi giáo da đen đấu tranh vì quyền tự do tôn giáo và tự do nhân quyền.

Muhammad Ali tính toán, trong sự nghiệp quyền Anh chuyên nghiệp của mình đã tung ra tổng cộng hơn 29.000 cú đấm và thu về 57 triệu USD tiền thưởng. Ông đã đấu tổng cộng 61 trận chuyên nghiệp, thắng 56 trận (có 37 trận thắng nốc ao) và thua 5 trận. Trận thua đáng nhớ nhất của ông chính là trận thua người phụ tá cũ của mình, Larry Holmes, vào ngày 2/10/1980, trong trận tái đấu sau khi đã tuyên bố giải nghệ.

Sau giải nghệ, ông chuyển sang làm nhà truyền giáo đạo Hồi. Sự nghiệp thứ 2 của ông được cho là bắt đầu từ thời ông bí mật tham gia tổ chức Quốc gia Hồi giáo (Nation of Islam) tại Mỹ. Sau khi giải nghệ, Ali lui về sống ở Phoenix cùng với vợ là bà Lonnie. 

Vợ chồng ông thực hiện các chuyến chu du thế giới để truyền bá những ý tưởng tốt đẹp của đạo Hồi. Ông đã từng đến Iraq năm 1990 để gặp Tổng thống Saddam Hussein, đàm đạo về đạo Hồi, đồng thời giải cứu 15 người Mỹ bị bắt giam tại Iraq. Ali làm Sứ giả Hòa bình cho Liên Hiệp Quốc trong 10 năm. Năm 2005, ông được tặng thưởng Huy chương Tự do của Tổng thống.

Bức thư Muhammad Ali đánh máy lý giải cho việc từ chối quân dịch, không tham chiến Việt Nam được một nhà sưu tầm tư nhân mua vào năm 1997 và được trưng bày ở Viện bảo tàng Muhammad Ali tại thành phố Louisville, bang Kentucky. Cuối tháng 2/2015, bức thư xuất hiện trên thị trường đấu giá Mỹ, lúc đầu được kỳ vọng sẽ đạt mức giá khoảng 52.000 USD, nhưng cuối cùng, con số này đã đạt gần gấp 10 lần.

Xem thêm: Bác sĩ Yersin - Người đầu tiên phát hiện ra Đà Lạt: Một anh Tây si mê dải đất hình chữ S