Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp đã "náo động" cõi văn chương thế nào?

16h45 ngày 20/3, nhà văn Nguyễn Văn Thọ nhận được cuộc điện thoại từ họa sĩ Nguyễn Phan Bách - con trai trưởng của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp báo tin "bố cháu mất rồi" khiến ông sững người hồi lâu.

Suốt thời văn qua, làng văn chương Việt ai cũng biết nhà văn Nguyễn Huy Thiệp đã trải qua một giai đoạn khó khăn. Ông liên tục đổ bệnh. Khi vợ mất, ông gần như rơi vào trạng thái hôn mê, gia đình cũng như bạn bè tụ tập giúp đỡ nhiều.

Vài tháng trước, nhà văn Nguyễn Văn Thọ còn tới thăm, nhà văn Nguyễn Huy Thiệp nửa nằm nửa ngồi trên chiếc bàn con, tay run rẩy viết thơ: "Anh Nguyễn Văn Thọ/ Bạn thân của tôi/ Bốn mươi năm lẻ/ Một tấm lòng vàng...". Thần trí của ông khi ấy không còn tốt, chỉ viết được những câu lặp đi lặp lại...

Anh Nguyễn Phan Khoa (con trai út của nhà văn) cho biết, ông mắc bệnh từ tháng 3/2020, từ đó chỉ nằm trên giường hoặc ngồi dựa, mọi sinh hoạt phụ thuộc vào vợ, con. Những lúc khỏe, ông chống gậy đi một đoạn ngắn. Trên giường bệnh, ông viết thơ, vẽ tranh cho khuây khỏa, lạc quan sẽ sớm bình phục. Thế mà từ khi vợ qua đời năm ngoái, sức khỏe, tinh thần ông sa sút hẳn. 

Sự ra đi của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp khiến giới văn nghệ sĩ Việt vô cùng đau xót. Nhà văn Trần Thị Trường nhớ, 10 năm trước ông từng bị đột quỵ rồi hồi phục. Trận tai biến đầu năm ngoái đã quật ngã ông. 

Trong mắt bạn bè, Nguyễn Huy Thiệp là người hiền lành, nhút nhát. Ông ăn vận giản dị, dáng đi lù khù như một lão nông đích thực. Thời bao cấp, mỗi lần có nhuận bút, ông và Nguyễn Văn Thọ thường rủ nhau đi nhậu.

Khi bạn bè đàm đạo chuyện nhân tình thế thái, ông chỉ ngồi quan sát và cười. Nhưng khi bàn chuyện văn chương, ông lại rất hào hứng. Nhiều lần ông và Nguyễn Văn Thọ đã cãi nhau nói quan điểm văn chương khác biệt. Cãi nhau xong lại bá vai bá cổ cùng văn, cùng trò chuyện.

Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp là người trọng nghiệp viết. Ông từng nói: "Viết văn là 1 trong những công việc quan trọng trong cuộc đời. Trong cuộc đời có nhiều việc cũng quan trọng không kém và cũng hay không kém, những công việc của một con người bình thường. Nghề nào cũng có cái hay của nó... Nhưng nghề viết văn, nó đặc biệt, vì nó là bát nhã. Nó là một cái gì đấy về sáng tạo và lý thú. Một khi anh đã sáng tạo thì anh đánh lừa được thần chết, thậm chí đánh lừa được thời gian".

Cốt lõi văn chương của ông là đạo - không đơn thuần là đạo đức mà còn là lẽ sống, nghĩa lý lớn ở đời - được thể hiện dưới lớp vỏ ngôn từ "phũ. Ông viết về đời sống một cách thẳng thắn, trần trụi nhưng ở đó chứng đựng sự trăn trở với đạo làm người.

Nhà văn Nguyễn Quang Thiều từng nhận xét, Nguyễn Huy Thiệp dám ác khẩu để nói ra sự thật. "Văn học không phải để con người ta cảm thấy sung sướng, tự mãn mà phải biết cảm thấy xấu hổ. Để nói ra những gì đau đớn, Nguyễn Huy Thiệp đã phải rất đau". Còn nhà văn Nguyễn Huy Thiệp nói: "Cao hơn chữ 'phũ' phải là chữ 'chân'. Phải chân thực".

Nguyễn Huy Thiệp quan niệm về nghề viết: "Viết lách là thứ nghề lao động bằng sự cô đơn của mình nên không hề đơn giản. Nghề khó, khổ và tôi vẫn gọi là thất nghiệp. Ngoài ra, viết văn cũng phải nhờ trời cho trong trạng thái mê mê tỉnh tỉnh, cũng như là trong tình yêu, thì mới có thể viết được".

Cây bút Nguyễn Huy Thiệp nổi lên từ năm 1985 qua những truyện ngắn đăng báo trên báo Văn nghệ đề tài nông thôn. Sau Tướng về hưu (1987) và Những ngọn gió Hua Tát (1989), ông trở thành hiện tượng độc nhất vô nhị. 

Lối viết thẳng của ông từng gây tranh cãi trên văn đàn. Nhà văn Trung Trung Đỉnh viết trong phần mở đầu Ngõ lỗ thủng: "Bấy lâu nay, giới văn chương nước nhà dấy lên một cuộc cãi lộn khá sôi nổi, về nhân cách của nhà văn. Một bên khen ông Nguyễn Huy Thiệp là viết hay, viết sắc sảo và trung thực. Còn một bên chửi ông Thiệp là đồ bịp bợm, ăn nói văng mạng, tục tĩu đểu cáng".

Thế nhưng, qua thời gian, văn chương của Nguyễn Huy Thiệp chứng minh được sức sống và tính nhân văn. Các tác phẩm của ông có giá trị tư tưởng, có tính nghệ thuật nhờ giọng văn đặc biệt, các chi tiết sắc nét, cấu tứ nhân vật có hơi thở, màu sắc riêng. Ông đã chạm đến những vấn đề liên quan đến vận mệnh, đời sống dân tộc, đòi hỏi những nhà văn có lương tri, lương tâm nhìn vào. 

Được biết, hôm 17/3 vừa rồi, nhà văn Nguyễn Huy Thiệp là một trong 50 tác giả được đề nghị xét tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học, Nghệ thuật với hai truyện ngắn Tướng về hưu, Những ngọn gió Hua Tát.

Tác phẩm gần nhất của ông là vở chèo cổ Vong bướm, sáng tác năm 2012. Năm 2018, ông ra mắt tiểu thuyết Tuổi 20 yêu dấu, hoàn thành từ năm 2003.

Trong sự nghiệp văn chương 50 năm với hơn 50 truyện ngắn, Tướng về hưu là tác phẩm đỉnh cao của ông.  Nhà phê bình Vương Trí Nhàn từng đánh giá: "Bằng lối kể thâm trầm của một kẻ vừa trải đời, vừa chán đời và không còn những hy vọng dễ dãi vào đời, trong Tướng về hưu, tác giả vẽ ra một khung cảnh ở đó, nếp sống thực dụng lan tràn, trở thành một thói quen; con người lì lợm lâu ngày đến mức mất hết cảm giác về sự lì lợm của chính mình...". Tác phẩm được đạo diễn Nguyễn Khắc Lợi dựng thành phim, ra mắt năm 1988.

Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp sinh năm 1950 ở Thái Nguyên, quê gốc ở Hà Nội. Khi còn nhỏ, gia đình di tản qua nhiều vùng như Thái Nguyên, Phú Thọ, Vĩnh Phúc.
Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp từng tốt nghiệp khoa Lịch sử, Đại học Sư phạm Hà Nội. Ông xuất hiện trên văn đàn Việt từ năm 1968 với một số truyện ngắn đăng Báo Văn nghệ đề tài về nông thôn. Ngoài truyện ngắn, ông còn viết kịch, tiểu thuyết cùng nhiều tiểu luận, phê bình văn học gây chú ý được xem là "hiện tượng hiếm" của văn đàn trong nước.
Trong sự nghiệp của mình, ông từng nhận huân chương Văn học Nghệ thuật Pháp (2007), giải thưởng Premio Nonino (Italy, 2008). 

Cảm phục chàng trai 10x tự thân nuôi em gái nhỏ sau khi bố mẹ qua đời vì ung thư