"Ông tổ nghề nhiếp ảnh" Đặng Huy Trứ và thái độ về nạn tham nhũng: “Đẽo dân, mình béo, dân căm hờn”

Đặng Huy Trứ (1825 - 1874) tự là Hoàng Trung, hiệu là Vọng Tân và Tĩnh Trai. Ông là người làng Thanh Lương (nay thuộc xã Hương Xuân, huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên Huế) trong một gia đình có nhiều người đỗ đạt làm quan dưới triều Nguyễn.

Từ nhỏ, Đặng Huy Trứ đã nổi tiếng thông minh. Năm 1843, ông đỗ cử nhân (khoa này cha ông chỉ đỗ Tú tài). Khoa thi Hội năm 1847, ông đỗ tiến sĩ nhưng vào thi Đình bài làm phạm húy nên bị đánh 100 roi, lột hết văn bằng cử nhân, tiến sĩ và cấm thi vĩnh viễn. 

Sau lần đó, ông về nhà lo liệu việc dạy học và viết sách. Tám năm sau vào năm 1855, nhờ một đại thần tâu xin, ông được vua Tự Đức ân xá cho đi thi Hội và đỗ tiến sĩ.

Ở chốn quan trường, ông từng trải qua các chức vụ: Thông phán Ty Bố chánh Thanh Hóa, Tri huyện Quảng Xương (Thanh Hóa), Tri phủ Thiên Trường (Nam Định), Hàn lâm viện trước tác, Ngự sử, Bố chánh Quảng Nam, Biện lý bộ Hộ, Bình Chuẩn sứ, Thương biện tỉnh vụ Hà Nội, Khâm phái thương biện quân vụ Sơn Hưng Tuyên (Sơn Tây, Hưng Hóa, Tuyên Quang), Bang biện quân vụ Lạng - Bằng - Ninh - Thái (Lạng Sơn, Cao Bằng, Bắc Ninh, Thái Nguyên).

Cuối năm 1873, quân Pháp đánh thành Hà Nội, Đặng Huy Trứ cùng Hoàng Kê Viêm lui quân về trấn giữ căn cứ Đồn Vàng ở Hưng Hóa, tiếp tục tổ chức lực lượng kháng chiến chống Pháp. ở đây, ông bệnh nặng và mất vào ngày 7/8/1874, khi ấy mới 49 tuổi.

Đặng Huy Trứ để lại nhiều dấu ấn trong chốn quan trường và cũng là vị quan rất "dị ứng" với nạn tham nhũng. Khi còn làm quan, ông cũng dành thời gian để làm thơ và nổi tiếng với bộ sách Từ thụ yếu quy có nội dung chuyên về chống hối lộ, tham nhũng. Từ thụ yếu quy nghĩa là nguyên tắc chủ yếu của việc từ chối và có thể nhận những thứ biếu xén mà người có chức quyền cần luôn luôn tỉnh táo phân biệt để giữ mình.

Mở đầu cuốn sách này, ông viết: “Trong ba chữ răn mình của nhà quan thì chữ thứ nhất là Thanh. Thanh là liêm khiết giữ mình, không lấy của ai mảy may”. Tuy nhiên, gần 20 năm lăn lộn trong chốn quan trường, nên khi viết Từ thụ yếu quy, Đặng Huy Trứ có cái nhìn thật sự thông cảm trước những sự thể khó xử của người làm quan: “Trước chưa làm quan nay ra làm quan, trước địa vị thấp nay địa vị cao, khi giỗ chạp, vai lợn không kín mâm cỗ đâu có thể được? Khi đã có nhân dân, có xã tắc, muốn đi xe nát, cỡi ngựa còm đâu có thể được?...”.

Đặng Huy Trứ khẳng định, không thể lấy của nước, càng không thể dùng bạo lực và mánh khóe để lấy của cấp dưới và của nhân dân. Ông cho rằng, với của mang đến thì thư tâm mà ứng xử. Ông rút ra 104 kiểu hối lộ quan chức mà từ Hán gọi là "tang". 

Tuy là mệnh quan triều đình, nhưng từ việc làm đến lời nói đều nhất quán với cái tâm, cái đức của bậc thức giả. Ông quan niệm bổn phận của người làm quan trước hết lạ phải vì dân: "Dân không chăm sóc chớ làm quan" và "Vì dân, bệ ngọc giải oan khiên…”. Không những thế, ông còn cho rằng:

"Mình thiệt, dân lợi, dân gắn bó

Đẽo dân, mình béo, dân căm hờn

Hờn căm, gắn bó tùy ta cả…".

Vì sao Đặng Huy Trứ được gọi là "ông tổ nghề nhiếp ảnh?

Đặng Huy Trứ từng hai lần được triều đình cử sang Hồng Kông, Ma Cao để thăm dò tình hình các nước phương Tây. Cả hai lần ông đều mua nhiều tàu thủy, đại bác, đạn dược đem về nước chuẩn bị cho công cuộc chống phương Tây xâm lăng sau này.

Tại Hồng Kông, ông cũng học được nghề nhiếp ảnh mang về phổ biến trong nước và ngày nay được tôn làm ông tổ của nghề nhiếp ảnh Việt Nam. Đặng Huy Trứ là tác giả của hàng trăm bài thơ và hàng chục quyển sách trong đó nổi tiếng nhất là bộ Từ thụ quy yếu bàn về việc chống tham nhũng.

Xem thêm: